Οδοιπορώντας προς ένα πανάρχαιο χωριό

που βρίσκεται στο μέλλον,

το βαρύ βήμα της αλήθειας,

κοντοστάθηκε

κάτω από το μισοκαμένο κλαρί των ημερών.

Ο νους, αιχμάλωτος της αδυναμίας,

ανάμεσα στη λέξη και την απόκριση,

βύζαινε, αδέσποτος,

το φως του δειλινού.

Ο άγνωστος

και αθέατος

μάρτυρας της ζωής,

παρατηρούσε το φτεροκόπημα

των μαύρων πουλιών

στη θέα του φεγγαριού

Ένα βουνό ονείρων

ξεπρόβαλε

αχνά στον ορίζοντα.

Τότε άρχισε ν’ αναρωτιέται

πώς μπορεί να υφάνει τη ζωή

και να τη συμφιλιώσει με τον εαυτό της.

Μια σταξιά πίκρας

έβρεξε τα σκύβαλα των φόβων

και

τα φαγωμένα από το χρόνο σκέλεθρα

μιας μοίρας τραγικής και παράλυτης.

Στο πάλιωμα του βλέμματος

αντιφέγγιζε

μια εικόνα δίχως σώμα,

φανερώνοντας πώς δεν υπάρχει ιστορία

δίχως τα δικά της φαντάσματα.

Στο υπόκωφο φως της αυγής,

το τρέμουλο

μιας λησμονημένης ηδονής,

δεν ήταν τίποτα άλλο

παρά μια υγρή χειρονομία

ενός θανάτου ερωτικού.

Στέλνοντας μια κραυγή

να ταξιδεψει έξω από το χρόνο,

κατάλαβε

πώς για να καταφέρουμε να θυμηθούμε ξανά,

η μόνη σωτηρία είναι να ξεχάσουμε τις αμαρτίες μας.

Την Τρίτη, 5 του Δεκέμβρη, πολύς λαός κατηφορίζει από τις συνοικίες για να θάψουμε τους νεκρούς. Μπροστά τα φέρετρα, συνθήματα και κατάρες.  Στο Σύνταγμα, πάλι ακούγονται ριπές. Τρίτη στη σειρά μέρα χτυπούν στο ψαχνό τους διαδηλωτές. Παρά τις οδηγίες γι’ αυτοσυγκράτηση, άλλη υπομονή δεν χώραγε … Αγγλικά τανκς ήταν στο Πολυτεχνείο. Λίγο μετά το μεσημέρι, το μεγαλύτερο μέρος του Λόχου Σπουδαστών (που ανήκε στρατιωτικά στον εφεδρικό ΕΛΑΣ Αθήνας) προωθήθηκε από τα Εξάρχεια και κατέλαβε όλα τα κτίρια του Πολυτεχνείου, στη συμβολή Στουρνάρη και Πατησίων. Σκοπός να διαφυλαχτεί το Πολυτεχνείο από τους αντιπάλους και να χτυπηθεί η Ασφάλεια που βρισκόταν απέναντι, στην οδό Πατησίων. Ο κύριος όγκος του λόχου έπιασε το κτίριο της Αρχιτεκτονικής, μια ομάδα το κτίριο Γκίνη και μια Τρίτη κατέλαβε τη Γραμματεία, ακριβώς απέναντι από την Ασφάλεια.

Μας χώριζε η Πατησίων. Τριάντα περίπου μέτρα. Τα παιδιά άρχισαν αμέσως ομαδικά πυρά κατά της Ασφάλειας, τόσο πυκνά που οι αραβίδες τους γρήγορα ανάψανε. Τότε, ήλθε και μια μονάδα του ΕΛΑΣ, ειδική στις ανατινάξεις. Φέρανε μαζί τους λάστιχα αυτοκινήτων, τα γεμίζανε με δυναμίτη, βάζανε φυτίλι και τα κυλούσαν απέναντι προς την πόρτα της γενικής Ασφάλειας. Το κτίριο τυλίχθηκε στους καπνούς μέσα σε ισχυρές εκρήξεις … Το απόγευμα φάνηκαν ξαφνικά αγγλικά τανκς και στρατός. Πρώτη φορά φάνηκε ότι επεμβαίνουν οι Άγγλοι. Κύκλωσαν το Πολυτεχνείο κι ένα τανκ έπεσε πάνω στην Κεντρική σιδερένια πύλη, την έσπρωξε και την έριξε.

Μπήκαν στο κτήριο της Γραμματείας. Έριξαν πισώπλατα στους σπουδαστές που πολεμούσαν από τα παράθυρα και άλλοι στους διαδρόμους. Κάποιοι σκοτώθηκαν επιτόπου, άλλοι τραυματίσθηκαν βαριά …. Mετά κυκλώσανε την Αρχιτεκτονική … Οι σπουδαστές τους έστειλαν έναν αγγλομαθή να τους θυμίσει τις … Διεθνείς Συμφωνίες, να μην επεμβαίνουν στις ελληνικές εσωτερικές διαφορές! Οι Άγγλοι ήταν ανένδοτοι. Ο επικεφαλής αξιωματικός, τους απάντησε απότομα ότι, τους θεωρούν επαναστάτες και αναρχικούς και πως αν δεν παραδοθούν μέσα σε δέκα λεπτά θα τους εξοντώσουν όλους. Σε λίγο τα τανκς άρχισαν να βάλλουν καταιγιστικά με τα πολυβόλα τους και κάθε λογής όπλα. Ακροβολισμένοι μέσα στην αυλή προωθούνταν θέλοντας να καταλάβουν την Αρχιτεκτονική.

Άρχισε να νυχτώνει. Οι πιο πολλοί σπουδαστές μπόρεσαν να διαφύγουν σκαρφαλώνοντας την Μπουμπουλίνας, προς την έδρα μας. Μερικοί τραυματίστηκαν κι όσοι δεν μεταφέρθηκαν στο Νοσοκομείο πιάστηκαν αιχμάλωτοι.
Όταν νύχτωσε καλά, υπακούοντας φαίνεται σε διαταγές, τα μάζεψαν και έφυγαν … Το πρωί ο Λόχος των Σπουδαστών ξανακατέλαβε όλα τα κτίρια του Πολυτεχνείου».

(από αφιέρωμα της Εποχής εδώ)

1) ώρα συγκέντρωσης είχε ορισθή 4.30 – 5 και να αρχίσωμε ενώ η καθυστέρηση ορισμένων συναγωνιστών μας μας έκαναν να έχωμε μία ώρα περίπου καθυστέρηση και να αρχίσωμε στις 6. Σημ. (γι’ αυτό δεν έγινε συζήτηση από τη συναγ. Γραμματέα της Τομεακής)
2) Η ανάλυση στρατιωτικής και πολιτικής έγινε συγκεκριμένα και με μικρές ανακρίβειες πχ. ότι ολόκληρος ο ελληνικός λαός να πάρει τρόφιμα τσάμπα, ενώ αυτό είναι μόνον για τους ανέργους κ.τ.λ. ακόμα ήταν κάπως αμελέτητη πράγμα που δεν αρμόζει σε καθοδηγητικά όργανα και κατά τη διάρκεια της εισήγησης είχαμε μικρές διακοπές υπό τύπου αστείου.
3) Μετά την εισήγηση εμίλησαν μόνον οι γραμματείς των τμημάτων σε περιθώριο 5 λεπτών ο καθένας που ασφαλώς δεν πρόφτασαν να πουν τίποτα και να ανταλλάξουν την πείρα των κι αυτό γιατί είχαμε καθορίσει ώρες συνεδρίασης 6 – 8 γιατί αργότερα επρόκειτο να γίνει γλέντι του Αχτιφ.

Σύντροφοι είναι αδύνατον να το πούμε αυτό αχτιφ α) διότι μέσα σε 2 ώρες ούτε εισήγηση δεν προφτένη να γίνει  και μάλιστα σε σημερινές περιστάσεις και όταν πρόκειται για το πρώτο αχτιφ ύστερα από την απελευθέρωση που τα καθήκοντά μας είναι πολύ περισσότερα από κείνα της κατοχής και ιδιαίτερα στην ΕΠΟΝ γι’ αυτό θα έπρεπε να ξαναγίνει αχτιφ με αρκετές ώρες διαθέσιμες ώστε να προφτένουν όλοι οι συναγωνιστές να πέρνουν το λόγο να λύουν κάθε απορίες και να αποκομίζουν πείρα από το αχτιφ που και αυτός είναι ο σκοπός του νομίζω. Όσο για το γλέντι δεν ξέρω πως έγινε διότι δεν έμεινα πάντως σίγουρα είχε επιτυχία γιατί ανυπόμονα το περίμεναν συναγωνιστές και συναγωνίστριες που και αυτό δείχνει δίψα για ψυχαγωγία.

Γιάννης 23 – 11 – 44
Έτσι παρουσιάζεται η κατάσταση στην ΕΠΟΝ Κολωνακίου 27/11/44

ΠΗΓΗ: ΑΣΚΙ όπου μπορεί να βρεθεί και το χειρόγραφο

«Θα αγωνιστούμε παληκαρίσια να γκρεμίσουμε όλους τους πολιτικούς και οικονομικούς φραγμούς και όλα τα εμπόδια, που έστησε ο καπιταλισμός και ο φασισμός, για να καταχτήσουμε κι εμείς τα δικαιώματα της ηλικίας μας, και να επιβάλουμε το σεβασμό τους.»
-Από τον δωδεκάλογο της ΕΠΟΝ

Σαν σήμερα, 23 Φλεβάρη του 1943 ιδρύθηκε η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (ΕΠΟΝ), με πρωτοβουλία του ΕΑΜ, με στόχο τη δημιουργία μιας ενιαίας και μαζικής οργάνωσης της νέας γενιάς μέσα από τη συνένωση διαφόρων αντιστασιακών και κομμουνιστικών συλλογικοτήτων.

Κατόρθωσε μέσα σε λίγο καιρό να εμπνεύσει εκατοντάδες χιλιάδες νέους και νέες, όλων των ηλικιών, μαθητές, εργάτες, αγρότες, σπουδαστές που πρωταγωνίστησαν στον αγώνα για την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Τι κατάφερε πάνω από όλα η ΕΠΟΝ. Να ενώσει τη νεολαία, να συνδέσει τον αγώνα για παιδεία, για δουλειά, για ψωμί με τον αγώνα ενάντια στους ξένους και ντόπιους εχθρούς, να δώσει προοπτική και όραμα σε μια ολόκληρη γενιά για μια διαφορετική προοπτική και από τον φασισμό και από τη αιματοβαμμένη «ανάπηρη» δημοκρατία των ταγματασφαλιτών και των Άγγλων, Μια προοπτική σοσιαλιστική κομμουνιστική ικανή για τα όνειρα και τη δημιουργικότητα των νέων.

Πόσο επίκαιρο είναι σήμερα το δίδαγμα της ΕΠΟΝ; Σήμερα, σε μια Ελλάδα κατεχόμενη από τράπεζες, βιομήχανους, τοκογλύφους, οίκους αξιολόγησης και κοινοβουλευτικούς δικτάτορες. Σήμερα, σε μια χώρα, που στα σχολεία δεν υπάρχουν βιβλία και καθηγητές, ενώ μαθητές λιποθυμούν από την πείνα, που πάνω από τη μισή νεολαία μαστίζεται από την ανεργία και τη φτώχεια, που όλο και περισσότεροι παίρνουν το δρόμο της νέας μετανάστευσης. Σήμερα, που κάθε διαμαρτυρία μας τείνει να βγει στην παρανομία, που εισαγγελείς βρίσκονται έξω από την πόρτα των πανεπιστημίων και δολοφόνοι των ΜΑΤ στοχεύουν σε όλους μας.

Όπως και τότε, έτσι και σήμερα η νέα γενιά δεν μπορεί να παρακολουθεί το φόνο της παθητικά. Δεν μπορεί να βλέπει να τις καταστρέφουν το αύριο. Έχει έρθει η ώρα να πάρει πάνω της το καθήκον που τις έλαχε. Να βγει μπροστά, να διεκδικήσει το μέλλον, να γράψει τη δική της ιστορία. Η νεολαία δε θα γίνει το ασπόνδυλο παθητικό σώμα, όπως απεργάζονται οι εκμεταλλευτές μας, αλλά η πολιτική ραχοκοκκαλιά μιας νέας εποποιίας με βάση τις μεγάλες δυνατότητες της εποχής μας. Η νΚΑ καλεί όλες τις δυνάμεις του αγώνα να συμβάλλουν σε ένα αγωνιστικό μέτωπο ρήξης και ανατροπής που θα φέρει νέα γενιά στην πρώτη γραμμή της συνολικής κοινωνικής αναμέτρησης. Οι μαθητές, οι φοιτητές και οι εργαζόμενοι να πρωτοστατήσουν οι ίδιοι για την αναγέννηση του κινήματος. Να φτιάξουμε νέες μορφές για να εκφράζονται οι άνεργοι και όλοι οι νέοι. Από τη μεριά μας δηλώνουμε ότι θα βάλουμε όλες μας τις δυνάμεις σε αυτή την κατεύθυνση. Γιατί η νέα γενιά δεν μπορεί να ζήσει άλλο έτσι. Έχει συμφέρον και ανάγκη να παλέψει για την ανατροπή αλλά και για ένα διαφορετικό κομμουνιστικό μέλλον.

Το γραφείο τύπου της νΚΑ 23/2/2012

πηγή: www.nka.gr

(η περιγραφή από το βιβλίο του Πέτρου Ανταίου,  «Συμβολή στην ιστορία της ΕΠΟΝ», εκδόσεις Καστανιώτη, τόμος β΄ σελ. 29)

Η ΕΠΟΝ βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της ηρωικής μάχης που ακύρωσε τα σχέδια των Γερμανών για την επιστράτευση. Είχαμε κάνει παλιότερα σχετικό αφιέρωμα στη Λέσχη (Μέρος Α, Β, Γ, Δ).

Τα σχολεία είχαν αρχίσει πολυήμερη αποχή από τις 22 του Φλεβάρη.  Στις 25 του Φλεβάρη συνεχίστηκαν οι συγκεντρώσεις κατά ομάδες σχολείων. Το απόγευμα μετά από συγκέντρωση 6-7 σχολείων στο λόφο του Παγκρατίου τα παιδιά ξεκίνησαν τραγουδώντας τον ύμνο με συνθήματα κατά της επιστράτευσης, κρατώντας σε συναγερμό τη γειτονιά. Τότε τους ρίχτηκαν οι “γκλοριόζοι” με προτεταμένα τα περίστροφα και με φωνές – βία! βία! Μπροστά προχωρούσε ο μικρός μαθητής του 5ου Γυμνασίου Γιάννης Δρακόπουλος. Οι καραμπινιέροι ρίχτηκαν με λύσσα απάνω του μα το παιδί δε δείλιασε. Τότε τον πυροβόλησαν. Το αγόρι έπεσε στο δρόμο πληγωμένο βαριά. Τα άλλα παιδιά όρμησαν ασυγκράτητα πάνω στους Ιταλούς φασίστες που το ‘βαλαν στα πόδια ντροπιασμένοι. Το ίδιο βράδυ στο Πολιτικό Νοσοκομείο που τον είχαν μεταφέρει, ο μικρός αγωνιστής ξεψύχησε. Ο πρώτος νεκρός μαθητής της Αντίστασης. Στις 26 του Φλεβάρη, μέρα Σάββατο, οι μαθήτριες της “Λεύτερης Νέας”, ΕΠΟΝίτισσες τώρα, πήγαν συνταγμένες στο σπίτι του Δρακόπουλου στην οδό Ερεσού, κρατώντας στις αγκαλιές τους τα πρώτα λουλούδια της Ανοιξης. Ο κόσμος είχε βγει στα παράθυρα κι έκλαιγε. Αλλοι μαθητές εκείνη τη μέρα έγραψαν σε πολλά σημεία της οδού Ερεσού: Οδός Γιάννη Δρακόπουλου».

-1-
Θέλουμε τα νιάτα ευτυχισμένα, μέσα στη χαρά της δημιουργικής δράσης.

-2-
Πιστοί στρατιώτες στα ιδανικά της κοινωνικής δικαιοσύνης, θ’ αγωνιστούμε να περάσωμε από το βάρβαρο καταναγκασμό στη δημιουργική ελευτερία.

-3-
Θα αγωνιστούμε παληκαρίσια να γκρεμίσουμε όλους τους πολιτικούς και οικονομικούς φραγμούς και όλα τα εμπόδια, που έστησε ο καπιταλισμός και ο φασισμός, για να καταχτήσουμε κι εμείς τα δικαιώματα της ηλικίας μας, και να επιβάλουμε το σεβασμό τους.

-4-
Κανένας φραγμός και κανένα εμπόδιο στην αρμονική σωματική μας ανάπτυξη και ψυχική μας εξέλιξη. Ζητάμε όλα τα μέσα για ν’ αναπτύξουμε τον πλούσιο δυναμισμό της ηλικίας μας και να φτιάξουμε γερό το σώμα και χαρούμενη και ακμαία την ψυχή.

-5-
Ζητάμε με ίσια δικαιώματα για όλα τα παιδιά, πολύπλευρη παιδεία και ποιοτική μόρφωση διαποτισμένη με το πνεύμα της λαοκρατικής Δημοκρατίας, σφραγίζοντας ο καθένας μας την προσωπική του αξία και εξίψωση με το δημιουργικό του έργο.

-6-
Θέλουμε να γίνουμε, σύμφωνα με τις ατομικές του ο καθένας ικανότητες, φωτισμένοι και ειδικευμένοι εργάτες της ζωής και της επιστήμης, ικανοί ν’ ανταποκριθούμε σ’ όλες τις υλικές και πνευματικές ανάγκες της χώρας μας, και δημιουργικοί συντελεστές στο ξαναχτίσιμο του πολιτισμού στον τόπο μας, υποτάσσοντας τους ατομικούς μας σκοπούς στην ευτυχία και εξύψωση του λαού.

-7-
Θα αγωνιστούμε να πετύχουμε σ’ όλα τα επίπεδα της δράσης μας πραγματική, και με εσωτερική πειθαρχία, αυτοδιοίκηση.

-8-
Θέλουμε, εμείς οι νέες, λυτρωμένες από τον απατηλό και παραστρατημένο φεμινισμό, να σπάσουμε τις αλυσίδες της πολύμορφης σκλαβιάς μας και ν’ αγωνιστούμε ολόψυχα, πλάι και μαζί με τους νέους, για να καταχτήσουμε την οικονομική, την κοινωνική και την πολιτική μας ισότητα. Μόνον έτσι θα λάμψει ο αληθινός εαυτός μας και θα υψωθούμε στον γνήσιο γυναικείο ανθρωπισμό.

-9-
Θα αγωνιστούμε παληκαρίσια, όλοι μαζί Νέοι και Νέες, και σήμερα και πάντοτε ενάντια σε κάθε εξωτερικό εχτρό, για ν’ αναχτήσουμε και να θρονιάσουμε τη λευτεριά στον τόπο μας, προασπίζοντας με κάθε θυσία την ακεραιότητα της Ελλάδας μας και ολοκληρώνοντας την εθνική μας ενότητα, μ’ απόλυτο όμως σεβασμό στην «αυτοδιάθεση των λαών».

-10-
Θέλουμε κι εμείς, πρωτοπόροι συναγωνιστές μαζί μ’ όλους τους νέους του κόσμου, να υπερνικήσουμε τον γεμάτο προκαταλήψεις στενόκαρδο εθνικισμό, να υψωθούμε πέρα κι επάνω από κάθε ιμπεριαλισμό και να χτίσουμε όλοι μαζί, μ’ αδελφική συνεργασία, το μεγαλόπρεπο ναό της ειρήνικής διαβίωσης των λαών, όπου μέσα θα στήσουμε το βωμό στις αληθινές ανθρώπινες αξίες.

-11-
θα αγωνιστούμε κι εμείς ολόψυχα και σήμερα και πάντοτε ενάντια σε κάθε εσωτερικό κι εξωτερικό εχτρό, για να καταχτήσουμε και να κατοχυρώσουμε τις ελευθερίες του λαού.Θα βοηθήσουμε μ’ όλη μας τη δύναμη, άξιοι συνεργάτες και άγρυπνοι φρουροί, να θεμελιωθεί, να προκόψει, και να ολοκληρωθεί η ελληνική λαοκρατική Δημοκρατία.

-12-
Δίνουμε την υπόσχεση, πως θα προετοιμάσουμε το έδαφος, για το ριζοβόλημα και το πλούσιο άνθισμα ενός πρωτοπόρου νεοελληνικού σοσιαλιστικού πολιτισμού. Μόνον έτσι θα καταχτήσουμε κι εμείς την εσωτερική μας ευτυχία.

ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ
ΟΡΓΑΝΟ ΤΟΥ Κ.Σ. ΤΗΣ ΕΝΙΑΙΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ (Ε.Π.Ο.Ν.)
Χρόνος πρώτος – Αθήνα 28 Σ/βρίου 1943 – Αριθμός Φύλλου 11 – Τιμή Φύλλου Δραχ.200

Λεβέντη μου, όταν πλάι μου σε ξάπλωσε το βόλι
και τ’ ανθισμένο γέλιο σου το σφράγισε η αυγή,
στον έρμο τόπο που έλαχε στερνό σου αραξοβόλι,
απ΄τ΄αντρειωμένα στήθια σου ολόπόρφυρη πληγή
έσταξ΄αιμάτινη σπονδή στο χώμα, στα λιθάρια…
Κ’ έγυρα, αδέρφι μου, σκυφτός, με κλάμα αργό στη γη
κι είχες με τ’ άλικο αίμα σου γραμμένη στα χορτάρια
για μας, για τους συντρόφους σου, μι’ αντρίκεια προσταγή:
“Αδέρφια, εκδικηθήτε με! Ας γιγαντώσει εντός σας,
θρεμμένη απ’ το αίμα μας τ’ αχνό, η δίκια σας η οργή!
Φωτιά! Τσεκούρι! Ένας λαός σας το φωνάζει εμπρός σας:
Φωτιά στους τύραννους! Εμπρός! Κι είναι κοντά η αυγή …”

Νίκας, αντάρτης, 1944

ΠΗΓΗ: ΑΣΚΙ (όπου το ποίημα υπάρχει σε χειρόγραφο)

«Ο Μεγάλος Περίπατος του Πέτρου» και «Η Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα» της Άλκης Ζέη είναι ίσως τα μόνα μυθιστορήματα που αποτυπώνουν λογοτεχνικά τα χαρακτηριστικά της γενιάς της ΕΠΟΝ, τόσο στη στιγμή της διαμόρφωσής τους όσο και στην εξέλιξή τους μέσα στον ιστορικό και προσωπικό χρόνο.

Συνέντευξη στην Έλενα Πατρικίου

Α.Ζ.: Όταν ιδρύθηκε η ΕΠΟΝ, εμείς δουλεύαμε ήδη στην Αντίσταση και χαρήκαμε πολύ γιατί φτιάχτηκε μια οργάνωση νεολαίας ξεχωριστή από τους «μεγάλους». Πιστεύαμε ότι έτσι θα είχαμε κάποια ανεξαρτησία. Βεβαίως, υπήρχε εξάρτηση από το ΚΚΕ, αλλά είχαμε πραγματικά κάποια ανεξαρτησία. Το βάρος της κομματικής καθοδήγησης δεν το νιώσαμε μέσα στην Κατοχή. Οι καθοδηγητές μας ήταν νέα παιδιά, με πολύ πιο ελεύθερο πνεύμα από τα μεγαλύτερα κομματικά στελέχη. Θυμάμαι πως είχαμε έναν καθοδηγητή –δεν ξέρω αν ζει ακόμα ή αν πέθανε– που τον αγαπούσαμε πολύ και του λέγαμε για να τον πειράξουμε: «Δεν μπορεί, κάποιο ψεγάδι θα σου βρούμε για να σε καθαιρέσουμε». Έχω ακόμα μια φωτογραφία μας από μια επονίτικη εκδρομή: Είμαστε δυο κοπέλες, πεσμένες στα πόδια του καθοδηγητή μας, γιατί τον πειράζαμε ότι θα τον καταγγείλουμε πως είναι «ανήθικος» και έχει τα κορίτσια να σέρνονται στα πόδια του. Είχαμε χιούμορ και κυρίως είχαμε μεγάλη αγάπη μεταξύ μας. Παρόλο που ήταν Κατοχή, ήμασταν νέοι και ήμασταν χαρούμενοι. Το «πολεμάμε και τραγουδάμε» ήταν τελείως πραγματικό στη διάρκεια της Κατοχής. Στον Εμφύλιο είναι που δεν γελάγαμε πια καθόλου.

Ε.Π.: Όταν μιλάμε για τη «γενιά της ΕΠΟΝ», μιλάμε για μια γενιά ολόκληρη που διαμορφώθηκε από και μέσα σ’ αυτή την οργάνωση…

Α.Ζ.: Η ΕΠΟΝ ήταν μια πολύ πλατιά οργάνωση, καμία σχέση με οποιαδήποτε από τις μεταγενέστερες αριστερές οργανώσεις. Είχε καταφέρει να ενώσει και να συνθέσει την πλειοψηφία της νεολαίας και είχε μια εκτίμηση και ένα κύρος μέσα στον κόσμο. Για πάρα πολλά νέα παιδιά η ΕΠΟΝ, με τις λέσχες της, τις συζητήσεις, ήταν η πρώτη επαφή με την τέχνη και τη λογοτεχνία. Τότε θαυμάζαμε πολύ τους Ρώσους συγγραφείς. Αντίθετα, τη γενιά του ’30 τη θεωρούσαμε πολύ δεξιά. Αλλά και όλη η ατμόσφαιρα, οι συζητήσεις, σε έσπρωχναν στο δρόμο του διαβάσματος. Θυμάμαι συζητήσεις που κάναμε με τον Κώστα Αξελό ή με τον Δημήτρη Δεσποτίδη (ίδρυσε αργότερα τις εκδόσεις Θεμέλιο), που ήταν ακριβώς το υπόδειγμα του φωτισμένου καθοδηγητή. Πολλοί από μας έγραψαν χάρη στον Δεσποτίδη.

Ε.Π.: Έχετε μιλήσει για τον Δεσποτίδη σαν να ήταν ο εμβληματικός Επονίτης, υποδειγματικός, σαν τους ανταρτοεπονίτικους υποδειγματικούς λόχους, και με ένα πνεύμα διαρκούς ανταρσίας.

Α.Ζ.: Μα, ήταν. Όταν αργότερα ήρθε στη Μόσχα να χειρουργηθεί, το έσκασε με τις πιτζάμες από το νοσοκομείο στην επέτειο της Επανάστασης, για να «χωθεί μέσα στο πλήθος». Κόντεψαν να τρελαθούν οι Σοβιετικοί. Να τους φύγει άνθρωπος από το κομματικό νοσοκομείο! Δεν μπορούσαν να καταλάβουν τι σήμαινε γι’ αυτόν να βρεθεί μέσα στον κόσμο στην Κόκκινη Πλατεία. Είχε το πνεύμα της ανταρσίας, που ήταν το πνεύμα της ΕΠΟΝ, κι ήταν βέβαια και το πνεύμα εκείνης της εποχής, της αντιδογματικής.

Ε.Π.: Τι σήμαινε για τα κορίτσια η μαζική τους συμμετοχή στην ΕΠΟΝ;

Α.Ζ.: Τα κορίτσια, με την Αντίσταση, βρήκαν και τη δική τους απελευθέρωση. Με την ΕΠΟΝ, βγήκαν από τα σπίτια τους και απέκτησαν μια οντότητα. Και η ίδια η επαφή και η συνεργασία στη δουλειά της Αντίστασης με το άλλο φύλο ήταν απελευθερωτική. Μην ξεχνάτε πως τα σχολεία ήταν τότε αρρένων και θηλέων, και όλη η ζωή των νέων ήταν χωρισμένη σε αρρένων και θηλέων. Και μέσα στην οργάνωση αυτά δεν υπήρχαν. Όπως ήταν αγόρια στην καθοδήγηση, ήταν και κορίτσια στην καθοδήγηση. Υπήρχε μεγάλη ισότητα. Εγώ τουλάχιστον έτσι το έζησα από την πρώτη στιγμή.

Ε.Π.: Στο «Μεγάλο Περίπατο του Πέτρου», το πέρασμα της Αντιγόνης από τα μπουκλάκια στα ίσια μαλλιά εικονογραφεί την εσωτερική αλλαγή από έναν τύπο «χολιγουντιανό» σε έναν τύπο γυναίκας που διεκδικεί μια άλλη θέση στη ζωή.

Α.Ζ.: Θα γελάσετε, αλλά, όταν η αδελφή μου άρχισε να χτενίζεται σαν την Αλίντα Βάλι, ο πατέρας μας, που δεν ήξερε από μόδες, χάρηκε, γιατί το βρήκε σεμνό, ενώ η διευθύντρια του σχολείου τής χάλασε αμέσως τα μαλλιά, γιατί ήξερε πως ήταν «μοντέρνο». Είναι μια κατάσταση που οι σημερινές κοπέλες δεν μπορούν να τη φανταστούν. Εμείς πιο πολύ φοβόμασταν τους πατεράδες μας παρά τους Γερμανούς. Θυμάμαι μια κοπέλα που την είχαν συλλάβει. Τη ρωτούσαμε αν φοβήθηκε, κι αυτή απαντούσε: «Έχω φάει τόσο ξύλο απ’ τον πατέρα μου, που αυτό μου φάνηκε τίποτα».

Ε.Π.: Αν στο «Περίπατο» δείχνετε το πέρασμα στην ωριμότητα, στην «Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα» δείχνετε και την παραίτηση ενός τμήματος αυτής της γενιάς.

Α.Ζ.: Δεν είναι λογικό; Κάποιοι άνθρωποι δεν άντεξαν να πάνε παραπέρα. Μην ξεχνάτε ότι, μετά την Κατοχή, οι συνθήκες έγιναν από πολλές απόψεις πολύ πιο σκληρές. Στις άλλες χώρες, έγινε η Απελευθέρωση και οι άνθρωποι άρχισαν να φτιάχνουν τη ζωή τους. Εμείς, έγινε η Απελευθέρωση, και ακόμα δεν τη φτιάξαμε. Και, βέβαια, ήταν και οι εσωκομματικές συνθήκες, που εξάντλησαν τις αντοχές των ανθρώπων. Στην «Αρραβωνιαστικιά» μιλάω για τη διαγραφή κάποιου, επειδή στα Δεκεμβριανά φορούσε πορτοκαλί κασκόλ. Ήταν ένας Επονίτης, που μάλλον είχε άλλες τάσεις –δεν εννοώ ιδεολογικά– και αυτό ήταν απολύτως καταδικαστέο από την οργάνωση. Βεβαίως, δεν μπορούσε καν να ειπωθεί, κι έτσι διαγράφτηκε για το πορτοκαλί κασκόλ.

Ε.Π.: Πώς μια γενιά, διαμορφωμένη με τις ίδιες εμπειρίες και προσδοκίες, διασπάται η ίδια; Πόσο τραυματική ήταν η εμπειρία της διάσπασης του ’68;

Α.Ζ.: Η τραυματική εμπειρία ξεκινάει πολύ νωρίτερα, με το 20ό Συνέδριο, όταν μάθαμε όλα εκείνα τα πράγματα που δεν ξέραμε, όταν μάθαμε για τα στρατόπεδα… Και τότε αρχίσαμε να ζητάμε το καινούριο. Νομίζαμε ότι θα μπορέσουμε να συμβάλουμε σε κάτι καινούριο, χτίζοντας πάνω στο παλιό. Πιστεύαμε ότι γίνεται ένα άνοιγμα, που φέρνει την ελευθερία, αλλά πάνω στον ίδιο δρόμο. Βέβαια, το γκρέμισμα που έγινε μετά, αυτό δεν το φανταζόμασταν. Τώρα κάτι άλλο πρέπει να χτιστεί. Κάτι τελείως καινούριο.

Ε.Π.: Πώς θα εξηγούσατε σήμερα σε ένα παιδί τι ήταν η ΕΠΟΝ;

Α.Ζ.: Θα το εξηγούσα όπως το έκανα και στο «Μεγάλο Περίπατο», όπου προσπάθησα να δώσω αυτό που σκεφτόμουν τότε, χωρίς τη μετέπειτα γνώση. Αλλά δεν ξέρω αν το παράδειγμα της ΕΠΟΝ μπορεί ακόμα να λειτουργήσει. Είναι πολύ διαφορετική η σημερινή εποχή. Τότε δεν υπήρχε καμία αμφιβολία. Τώρα ούτε ξέρεις πού πας ούτε τι πρέπει να κάνεις. Κι άλλωστε, ο κόσμος έχει την εντύπωση πως κάτι το οργανωμένο είναι και δογματικό. Η δική μας η γενιά είχε ένα όραμα. Ήμασταν βέβαιοι πως το μέλλον θα είναι αυτό που φανταζόμασταν. Και ξέραμε ποιος είναι ο εχθρός.

Τα σημερινά παιδιά είναι χαμένα, γιατί δεν ξέρουν ούτε ποιος είναι ο εχθρός ούτε ποιος είναι ο φίλος ούτε ποιος είναι ο στόχος. Ίσως τα πράγματα είναι πιο δύσκολα στην Ελλάδα, όπου το ιδανικό της κατανάλωσης είναι ακόμα κυρίαρχο μέσα στην κοινωνία. Αλλά θέλω να ελπίζω πως από την κρίση θα βγει κάτι θετικό, μία θετική αντίδραση σε όλα όσα ζούμε. Τα νέα παιδιά βλέπουν ίσως περισσότερα πράγματα, θέλουν να τα δουν όλα και να τα ζυγιάσουν όλα, ενώ εμείς ήμασταν προσηλωμένοι σε ένα μόνο στόχο. Εμείς ήμασταν πιο ήρεμοι και πιο ευτυχισμένοι, γιατί είχαμε τη σιγουριά του μέλλοντος. Αλλά αυτό ήταν χαρακτηριστικό μιας συγκεκριμένης εποχής και τελείωσε. Και πρέπει να το πάρουμε απόφαση πως τελείωσε.

ΠΗΓΗ: Δρόμος της αριστεράς