Η μάχη για το Ελληνικό: Πολιτισμική Προπαγάνδα και Αρχιτεκτονικές Πρακτικές (Μέρος 2ο)

του Δημήτρη Πούλιου

Η ΔΙΑΚΡΙΤΙΚΗ «ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ

«Στήθηκε τότε μια ολόκληρη εκστρατεία αστικού μάρκετινγκ: πρόσκληση προσωπικοτήτων από το Παρίσι στη μητρόπολη του Βορρά με την ευκαιρία των εγκαινίων του TGV, έκθεση στη Νέα Υόρκη στο μουσείο Καλών Τεχνών, με τον αποκαλυπτικό τίτλο Business to Business.[…] Η εκστρατεία προβολής συνοδεύεται από κάποια φανταχτερά αρχιτεκτονικά έργα που υπογράφονται από μεγάλα διεθνή ονόματα ή, τουλάχιστον, περιβάλλονται από ένα ελαφρύ άρωμα σκανδάλου: το περίπτερο της Ιαπωνίας του Tadao Ando στη Διεθνή Έκθεση της Σεβίλλης, η τεράστια ημικαλυμμένη έλλειψη στο Stade de France, που δε την έφτιαξε τελικά ο Jean Nouvel […] Στη τελευταία περίπτωση φαίνεται σαφώς η σημασία του πυρήνα των ανθρώπων που δημιουργούν το σχέδιο και εξασφαλίζουν τη προώθησή του: ο δήμαρχος, Pierre Mauroy, πρώην πρωθυπουργός, στη πρώτη γραμμή του σοσιαλιστικού κόμματος, ο επιχειρηματικός κόσμος, ο Jean Peyrelevade, πρόεδρος της ένωσης ασφαλιστικών εταιρειών του Παρισιού, ο Jean Deflassieux, πρόεδρος της Credit Lyonnais, ο χαρισματικός τεχνικός, ο πολεοδόμος Jean-Paul Baietto, όλοι συνδεμένοι με σχέσεις φιλίας, αποτελούν εγγύηση για την αποτελεσματικότητα. Η πόλη έγινε μια επιχείρηση, και η πολεοδομία μοιάζει με εμπορική στρατηγική.» (Burgel : 2007)

O Guy Burgel περιγράφει την υποψηφιότητα της Λιλ για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004. Το ψηφιδωτό των ανθρώπων που προωθούν το σχέδιο θα μπορούσε να είναι ίδιο σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση. Αυτό που χρειάζεται είναι το πάντρεμα της πολιτικής με την αισθητική για τη προώθηση ενός πολιτισμικού και οικονομικού μοντέλου που θα έχει επιτυχία. Η Λιλ έχασε τους αγώνες από την Αθήνα που στη χρυσή εκείνη περίοδο χρησιμοποίησε ακριβώς το ίδιο μοντέλο προώθησης. Τα αποτελέσματα των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 μπορεί να τα δει κανείς στα μνημειώδη «ερείπια» που βρίσκονται διάσπαρτα σε όλη την Αττική. Το ενδιαφέρον όμως και στις δύο περιπτώσεις είναι ο σπουδαίος και αδιαμφισβήτητος ρόλος της Αρχιτεκτονικής πρωτοπορίας για να δικαιολογηθεί οποιαδήποτε παρέμβαση.

Ο Calatrava στην Αθήνα, o Ando στη Λιλ σχεδίαζαν το θρίαμβο της εμπορευματοποίησης του αθλητισμού χωρίς κανένα περιορισμό και με πολύ καλή αμοιβή προφανώς. Ήταν δομικό τμήμα συγκεκριμένων κατά κανόνα αδιαφανών, μη-εκλεγμένων και μη-ελεγχόμενων θεσμών και οργανισμών (όπως ο «Αθήνα 2004») με μοναδικό στόχο να φέρουν σε πέρας την υλοποίηση του έργου. Το φαινόμενο αυτό όπως παρατηρούν πολλοί αναλυτές είναι βασικό στοιχείο όλων των αστικών παρεμβάσεων στο σύγχρονο καπιταλισμό (Harvey : 2003, Swyngedouw : 2002).

Κάθε λοιπόν έργο θέλει και τον Αρχιτέκτονά του και το «ειδικό καθεστώς του» ∙ Ελληνικό λοιπόν δε χτίζεται χωρίς «ανεξάρτητη αρχή», ειδικούς νόμους Fast-Track, και το διεθνή Αρχιτέκτονα Ασεμπίγιο, του οποίου μάλιστα ο ρόλος είναι ακριβώς να φτιάξει το αισθητικό προφίλ της καταπάτησης του ελεύθερου χώρου στο πρώην Αεροδρόμιο. Αυτή η «τρομοκρατία» της αισθητικής προς εξυπηρέτηση οικονομικών και πολιτικών συμφερόντων δεν είναι βέβαια καινούργιο στοιχείο.

Η «συνέργεια» των Αρχιτεκτόνων για τη παράκαμψη των νόμων και τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας για τους κατασκευαστές αρχίζει και πρωτοεμφανίζεται στη μεταπολεμική Νέα Υόρκη με το «Σύνδρομο της Διαπραγμάτευσης» (Callingworth : 2003).

Διάσημα κτίρια στις ΗΠΑ, παραβατικότητα με χρήση αρχιτεκτόνων. Από Αριστερά. Κτιριο ΙΒΜ του Barnes, 40% κάληψη αλλά αδιαφορία για τους κανόνες έκθεσης ατον ουρανό. AT&T Tower του Johnson, 55% κάληψη αλλά παραβάσεις σχετικά με την έκθεση στον ουρανό. 499 Park Avenue του Pei 80% κάληψη και 100% παράβαση σχετικά με το επίπεδο του ουρανού.

Πολλά από τα γνωστά κτίρια της εποχής ήταν αποτέλεσμα του παζαρέματος ανάμεσα στους κατασκευαστές και τις τοπικές αρχές. Συγκεκριμένα, οι προτάσεις δημιουργούταν με έξυπνο τρόπο ώστε να αυξάνεται η δομημένη επιφάνεια (προφανώς ενάντια στους κανονισμούς) και ο αριθμός των ορόφων. Η χρήση αρχιτεκτόνων όπως ο Mies van der Rohe, ο Pei, ο Johnson και άλλοι δικαιολογούσαν την αύξηση της δόμησης στο όνομα της ποιότητας. Η περίπτωση του κτιρίου Seagram του Mies van der Rohe, το 1958, είναι το πρώτο παράδειγμα το οποίο αγνόησε τους περιορισμούς ύψους και έκθεσης στον ουρανό και θα ακολουθούσαν και άλλα (Wakeford : 1990).

Mies van der Rohe

Η ίδια η προσωπικότητα του Mies van der Rohe φαίνεται να είναι η πηγή αυτό που αργότερα θα ονομαστεί “Stararchitecture”. Ο ίδιος βέβαια δεν είχε κανένα πρόβλημα με αυτό, σύμφωνα μάλιστα με το La Cecla (2009) η προσωπικότητα του (μιας από τις κορυφαίες μορφές του μοντερνισμού) έτεινε προς τον απολυταρχισμό. Ο La Cecla αναφέρει μάλιστα ότι τη περίοδο μετά το 1930 ο Mies «έπαιξε» με το ναζισμό προσπαθώντας να του δώσει ένα «μοντέρνο προσωπείο», ενώ για τις ΗΠΑ θα φύγει αφού χάσει το διαγωνισμό για το Βερολίνο από το φίλο του Χίτλερ, Άλμπερτ Σπέερ.

Απέχουμε βέβαια πολύ από τις ΗΠΑ του ‘50 και σήμερα οι διαδικασίες αυτές έχουν εξελιχθεί σε μεγάλο βαθμό και είναι κυρίαρχες με την Αρχιτεκτονική να παίζει ένα βασικό ρόλο στην εξάπλωση της κοινωνίας της αγοράς. Πολύ πρόσφατα είχα τη τύχη να ζήσω από κοντά το «όραμα» του Ολλανδού Αρχιτέκτονα Soeters van Eldonk, για τη πόλη Zaamdam (μια πόλη 155.000 κατοίκων κοντά στο Άμστερνταμ). Ο Soeters επανασχέδιασε το κέντρο της πόλης ώστε να είναι μια καταναλωτική εμπειρία, βασισμένη στη παράδοση του Ολλανδικού σπιτιού (δείτε το βίντεο).

Σε αυτό το χαρούμενο τόπο τίποτα δεν είναι τυχαίο, οι δρόμοι οδηγούν στο νέο εμπορικό κέντρο, που είναι το αντίπαλο δέος της τοπικής εξουσίας που εκφράζεται στο νέο δημαρχείο, του οποίου η κεντρική είσοδος «καδράρει» το εμπορικό κέντρο αντίστοιχα. Ο γάμος καταναλωτισμού και αισθητικής είναι εδώ χαρακτηριστικός σε μια διαφορετική μορφή από αυτό των πύργων της Νέας Υόρκης. Ο Soeters βέβαια δε θεωρεί «το έργο του πολύ σημαντικό» και όπως ανέφερε χαρακτηριστικά  «αν τους αρχιτέκτονες τους παίρναμε στα σοβαρά θα έπρεπε να τους βάζαμε φυλακή». Ας κρατήσουμε το τελευταίο σχόλιο επιστρέφοντας στην περίπτωση του Ασεμπίγιο.

Σε ένα παλιό σχετικά άρθρο στο protagon.gr, «σε μια έκρηξη κοινής λογικής και πραγματισμού» ο Νίκος Σιδέρης έκανε έκκληση να σταματήσουν να μιλάνε τα κόμματα και οι δήμαρχοι και να μιλήσουν οι ειδικοί αναφερόμενος στην κριτική που γινόταν για τις προτάσεις Ασεμπίγιο. Η κρίση έχει εντείνει πολύ αυτές τις απόψεις φιλελεύθερου τεχνοκρατισμού που βλέπουν τις λύσεις μόνο στο πρόσωπο ορισμένων αυθεντιών. Όταν όμως αυτές οι αυθεντίες είναι στρατευμένες σε ένα πολύ συγκεκριμένο σχέδιο τότε πρέπει να αναθεωρήσουμε τις απόψεις μας.

Το πλέγμα των διαδρομών και των δημόσιων χώρων στη Βαρκελώνη. Αντίθετα με οτι πιστεύουν αρκεετοί η "αναμόρφωση" δεν είχε να κάνει με ουρανοξύστες. (Marshall : 2004)

Ο Ασεμπίγιο είναι γνωστός σαν στέλεχος της Barcelona Regional στη περίοδο μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 92’. Είναι δύσκολο να ξεκαθαριστεί ο ρόλος του μέσα σε ένα πλαίσιο θεσμών και οργανισμών που χρησιμοποίησαν τον Αστικό Σχεδιασμό για να προβάλουν το δημοκρατικό πρόσωπο της μεταφρανκικής Ισπανίας (Burgel : 2007). Το πρόσωπο του συνδέεται με ένα εκτενές πρόγραμμα δημόσιων χώρων στη πρωτεύουσα της Καταλονίας μετά το 94’, αλλά ο τίτλος «αναμορφωτής της Βαρκελώνης» είναι μάλλον ελληνικό προϊόν.Σε εκδήλωση του ΙΣΤΑΜΕ το 2006 ο Ασεμπίγιο ξεδίπλωσε τη φιλοσοφία του για τις πόλεις με τη λέξη «FIRE» που όπως έγραφε σε σχετικό δημοσίευμα «δεν υποδηλώνει τη φωτιά αλλά προκύπτει από τα αρχικά των όρων «Financial» (οικονομία), «Insurence» (ασφάλεια) «Real Estate» (ακίνητα) και «Enterprise» (επιχειρηματικότητα).» (Ελευθεροτυπία 25.05.2006). Στην ίδια εκδήλωση πρότεινε το σχέδιο δημιουργίας ελεύθερων χώρων στην Αθήνα, όπως έγινε με τις 146 μικρές πλατείες της Βαρκελώνης.

ο μετασχηματισμός των οικοδομικών τετραγώνων προς όφελων πλατειών και ανοιχτών χώρων.

Το FIRE του Ασεμπίγιο είναι βέβαια μια πολιτική δήλωση που το αποτέλεσμα της στην Αρχιτεκτονική θα το δούμε στη σημερινή εποχή. Μετά την άφιξη του ΔΝΤ ο Ασεμπίγιο μετατρέπεται κυριολεκτικά σε αρχιτεκτονικό «λαγό» της κυβέρνησης. Το σχέδιο των δημόσιων χώρων δίνει τη θέση του σε «πολυχώρο» ξενοδοχείων, συνεδριακών κέντρων και καζίνο στο πρώην αεροδρόμιο του Ελληνικού. Σχέδιο που παρεμπιπτόντως συζητιέται ήδη με επενδυτές από το Κατάρ χωρίς να το έχει δει κανένας. Ξαφνικά ο Ασεμπίγιο είναι ο μοναδικός γνώστης και ο μόνος εκφραστής της σωστής πρότασης για τη παρέμβαση στο Ελληνικό.Για το θέμα του Ελληνικού συγκεκριμένα και των προτάσεων θα επικεντρωθούμε στη συνέχεια. Σημαντικό όμως είναι να δούμε τη στάση κρατάει για όλα αυτά η Ελληνική Αρχιτεκτονική Πρωτοπορία. Διότι πολλοί είναι όπως φαίνεται οι ντόπιοι υποστηρικτές των επιχειρηματικών σχεδίων στο Ελληνικό, προσπαθώντας εδώ και καιρό να προωθήσουν την «επόμενη καταστροφή της Αθήνας»…
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Burgel, G. 2007. Η σύγχρονη Ευρωπαϊκή πόλη: Από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έως σήμερα. Αθήνα : Πλεθρον

Cullingworth B & Caves R. 2003. Planning in the USA: policies , issues and processes, London, Routledge

Harvey, D. 2003. “Social Justice, Postmodernism and the City”. In Designing Cities: Critical Readings in Urban Design edited by Cuthbert Alexander. Blackwell Publishing

La Cecla, F. 2009. Ενάντια στην Αρχιτεκτονική. Πάτρα : ΤΟ ΔΟΝΤΙ

Marshall, T. 2004. Transforming Barcelona. Routledge Taylor & Francis Group

Swyngedouw, E. & Moulaert, et al. 2002. “Neoliberal Urbanization in Europe: Large Scale Urban Development Projects and the New Urban Policy”. Antipode 34(3), 542-577.

Scheer B C & Preiser W .1994. Design Review: Challenging Urban Aesthetic Control, New York, Chapman & Hall

Wakeford R .1990.  American Development Control: Parallels and paradoxes from an English Perspective, London HMSO.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: