Η μάχη για το Ελληνικό: Πολιτισμική Προπαγάνδα και Αρχιτεκτονικές Πρακτικές (Μέρος 3ο)

Ο Πύργος των Αθηνών, Αμπελόκηποι (1969)

του Δημήτρη Πούλιου

Το Ελληνικό, η Ελληνική Αρχιτεκτονική και ένας διάλογος για πύργους

Αν σου έλεγαν, εκεί που βρίσκεσαι σε ένα διαμέρισμα μιας πυκνοδομημένης περιοχής, όπου κάνεις έτσι και πιάνεις το χέρι του άλλου, να πας σε ένα άλλο καινούργιο διαμέρισμα με τα ίδια τετραγωνικά στον 20ό όροφο χωρίς να δώσεις ούτε δραχμή, δεν θα ήταν καλύτερα; Κι αυτό μπορεί θαυμάσια να γίνει με μια μεγάλη κατασκευαστική εταιρεία, π.χ. τον Ακτορα. Του λες, “γκρέμισέ τα όλα και φτιάξε τέσσερις πύργους για να εγκατασταθούν οι ιδιοκτήτες και άλλους τέσσερις για να βγάλεις τα έξοδά σου. Επίσης σου χαρίζω τους ενδιάμεσους δρόμους. Κάνε μαγαζιά”. Έτσι, το κράτος εκμεταλλεύεται τον κοπανιστό αέρα, που υπάρχει πάνω από τα οικόπεδα σε ύψος απεριόριστο και κάνει από κάτω ένα τεράστιο πάρκο. Μέσα στον αθηναϊκό πολτό, οι νησίδες αυτές θα ήταν ανάσα»

Ι. Βικέλας (Ελευθεροτυπία 5.06.2010)

Είναι πολύ ενδιαφέρον να ανιχνεύσει κανείς γιατί το έργο του Βικέλα έχει απασχολήσει και έχει προβληθεί τόσο πολύ το τελευταίο διάστημα (Έκθεση στο Μπενάκη το 2010, διθυραμβικά σχόλια στο τύπο, διαλέξεις από το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής κ.α.). Προσωπικά δε μπορώ να καταλάβω για ποιό λόγο θεωρείται σπουδαίος εκπρόσωπος της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής  ο άνθρωπος που κληροδότησε στην Αθήνα τον «Πύργο των Αθηνών» τη περίοδο της Χούντας (βεβαία μικρή αξία έχει η άποψη μου). Αλλά ας αφήσουμε την Αρχιτεκτονική ποιότητα των έργων του και ας επικεντρωθούμε στις χωρικές διαστάσεις των προτάσεων του, δεν είναι τυχαίο που το ΕΛΙΑΜΕΠ κάλεσε το Βικέλα για να υποστηρίξει τη πρόταση οικοπεδοποίησης του Ελληνικού (γεγονός πολύ ανησυχητικό).

Ο Βικέλας σε συνέντευξη του στην Ελευθεροτυπία (5.6.2010) με αφορμή την έκθεση στο Μπενάκη το καλοκαίρι του 2010 θα δηλώσει με μεγάλη ευκολία «Να γκρεμίσουμε πολυκατοικίες και να υψώσουμε πύργους» με μια αιτιολογία απλά και μόνο ότι θα κερδίσουμε ελεύθερους χώρους γεγονός που είναι αντίθετο από οποιαδήποτε πρόσφατη ευρωπαϊκή εμπειρία (Zuidas – Αμστερνταμ, Docklands – Λονδίνο) και άσχετο με τη σύγχρονη διδασκαλία πολεοδομικού και αστικού σχεδιασμού.

Τα "σχόλια" της Ελευθεροτυπίας για το έργο του Βικέλα, από τη συνέντευξή του στις 5.6.2010

Η δήλωση αυτή προξένησε ένα πολύ ενδιαφέροντα διάλογο μέσα από τις σελίδες της Ελευθεροτυπίας. Ο Δημήτρης Χριστοφιλόπουλος απαντά μετά από μια βδομάδα σε άρθρο του με τίτλο «Προτεινόμενη λύση για την ολοκλήρωση της καταστροφής της Αθήνας» στο οποίο ανάμεσα σε άλλα αναφέρει:

«Κάποιοι «φωτισμένοι» και επαρμένοι αρχιτέκτονες και κατασκευαστές κτιρίων παρασύρουν τους συνταγματάρχες της τότε δικτατορίας και καταφέρνουν να θεσμοθετηθούν, με τον ΓΟΚ του 1973, δύο νέα οικοδομικά συστήματα, δηλαδή της ελεύθερης δόμησης και της ελεύθερης σύνθεσης. Με βάση τα νέα οικοδομικά συστήματος αυτά ανεγέρθηκαν «τα χωρικά μανιτάρια», δηλαδή οι πύργοι των Αθηνών, το ξενοδοχείο President κ.ά. Γρήγορα όμως έγινε αντιληπτό ότι αν εφαρμόζονταν πλατιά τα νέα συστήματα δόμησης αυτά, θα σκέπαζαν (από πλευράς θέας) ακόμη και την Ακρόπολη και για τον λόγο αυτό καταργήθηκαν με τον ισχύοντα ΓΟΚ του 1985.

Ενώ το σύστημα των πανύψηλων τερατουργημάτων αποδοκιμάστηκε πλήρως, ο κ. Βικέλας επανέρχεται στην παλιά ιδέα της κατασκευής των πύργων στη θέση των πολυκατοικιών ως τρόπου απόκτησης χώρων πρασίνου, πίσω από τον οποίο κρύβεται η άκρατη κερδοσκοπία της κτηματαγοράς και της νεοφιλελεύθερης αντίληψης για την πόλη.»

(Ελευθεροτυπία 15.06.2010)

Ο Βικέλας θα του απαντήσει επικαλούμενος όπως ήταν προφανές τους διεθνούς φήμης Αρχιτέκτονες και κτίρια όπως το Seagram που είναι γνωστά προϊόντα κερδοσκόπων κατασκευαστών (όπως έχουμε αναφέρει στο προηγούμενο άρθρο).

«Θα ήθελα να θυμίσω στον κ. Δ.Χ. ότι όλες οι προηγμένες χώρες στον κόσμο χτίζουν, εκτός από χαμηλά κτίρια και πύργους, όπου για έργα όπως αυτά, οι δημιουργοί τους, κορυφαίοι αρχιτέκτονες στον κόσμο, όχι μόνο δεν αισθάνονται ξεπερασμένοι, όπως θέλει να μας πείσει ο κ. Δ.Χ., αλλά είναι υπερήφανοι, καθώς υπερήφανες είναι και οι χώρες για τη νομοθεσία τους, που δίνει τη δυνατότητα σε τέτοια κορυφαία έργα να τις κοσμούν. Αλήθεια, κ. Δ.Χ., μπορείτε να μας πείτε γιατί όλος ο πολιτισμένος κόσμος χρησιμοποιεί στις πόλεις του και τους πύργους, μερικοί των οποίων θεωρούνται παγκόσμια μνημεία, όπως π.χ. το Lever House ή το Seagram Building, κ.λπ.;»

(Ελευθεροτυπία 6.7.2010)

Στο διάλογο θα συμμετέχει και ο Γιώργος Σαρηγιάννης με το άρθρο του «Τα υψηλά κτήρια, η επόμενη καταστροφή της Αθήνας» αναφέροντας:

Κατά καιρούς εμφανίζονται στον Τύπο (αθηναϊκό ημερήσιο αλλά και επιστημονικό) μεγάλοι και «φτασμένοι» αρχιτέκτονες, οι οποίοι εκφράζουν κάποιες ιδέες. Αυτό από μόνο του δεν είναι κακό, ακόμη και αν οι ιδέες αυτές είναι απ’ αρχής λάθος. Κατά διαβολικές συμπτώσεις όμως, μετά από τέτοια δημοσιεύματα, ακολουθεί κάποια νομοθετική ρύθμιση με ολέθρια αποτελέσματα […]

[…] Κατά καιρούς, και τώρα μετ’ επιτάσεως και κατά συρροήν (και αυτό είναι το ανησυχητικό) εμφανίζονται οι απόψεις ότι τα ψηλά κτήρια θα δώσουν αναπνοή και πράσινο στην Αθήνα. Μας ήρθαν και αυτόκλητοι σωτήρες, καθηγητές και φοιτητές γνωστού πανεπιστημίου των ΗΠΑ και άλλοι, που πρότειναν «μέτωπο πύργων» στην παραλιακή κ.ά. Τελευταία είναι και οι εμφανιζόμενες απόψεις του γνωστού αρχιτέκτονα ειδικευμένου στα ψηλά κτήρια, με το… προωθημένο σλόγκαν «γκρεμίστε τις πολυκατοικίες και χτίστε ουρανοξύστες», οι οποίες πρέπει να σημειωθεί ότι έλαβαν ευρεία και επαινετική δημοσιότητα, έκθεση σε γνωστό μουσείο κ.ά. Αν αυτό μου το έλεγε ένας δευτεροετής φοιτητής μου, το λιγότερο θα τον έστελνα για τον Σεπτέμβρη, αλλά να το λέει ώριμος αρχιτέκτων (ή και ωριμότατος, νομίζω μεγαλύτερος από μένα στην ηλικία, τον είχα και επιμελητή ως φοιτητής), δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω με τον συνάδελφο κ. Χριστοφιλόπουλο στο άρθρο του στην «Ελευθεροτυπία» της 15ης Ιουνίου 2010. Δεν είναι δυνατόν να μην γνωρίζει ο αρχιτέκτων των υψηλών κτηρίων ότι για να γκρεμίσεις μια πολυκατοικία, πρέπει να αποζημιώσεις τα κτισμένα τετραγωνικά της στους ιδιοκτήτες της, είτε σε χρήμα δι’ απαλλοτριώσεως είτε σε είδος, δηλαδή σε νέα τετραγωνικά στους νέους πύργους. Αποτέλεσμα: η δεύτερη περίπτωση είναι ταυτόσημη με εκείνες του ΓΟΚ του 1973, δεν μας φθάνει η πυκνότητα, θα την έχουμε και σε μεγαθήρια τώρα (επαναλαμβάνω, δείτε τα τέρατα στα Κάτω Πατήσια ΝΑ του σταθμού των ΗΣΑΠ και θα δείτε πού οδηγεί η φωτισμένη πρόταση των πύργων). Για την πρώτη περίπτωση, αν έχουμε χρήματα για τέτοιας κλίμακας απαλλοτριώσεις, ας το κάνουμε και ας μετατρέψουμε κάποια οικοδομικά τετράγωνα σε πάρκα όχι με ψηλούς πύργους, αλλά με ψηλό πράσινο.

(Ελευθεροτυπία 15.7.2010)

Οι απόψεις των Χριστοφιλόπουλου και Σαρηγιάννη όμως δεν αρκούν για να αλλάξουν ένα κλίμα που αρχίζει να παίρνει μαζικά χαρακτηριστικά και να υποστηρίζεται από πολλούς κύκλους αρχιτεκτόνων. Τον ίδιο μήνα της έκθεσης στο Μπενάκη του Βικέλα ολοκληρώνεται ο διαγωνισμός που διοργανώθηκε από το greekarchitects.gr για το Πύργο του Πειραιά (άλλο ένα προϊόν παρανομίας). Ο διαγωνισμός σύμφωνα με πολλούς όπως ο Νίκος Καλογήρου (μέλος της κριτικής επιτροπής), ξανάνοιξε το διάλογο γύρω ψηλά κτίρια στην Αθήνα δίνοντας μια γενικά θετική προοπτική. Ο διαγωνισμός βέβαια δεν υποστηριζόταν από τα τμήματα των Αρχιτεκτόνων, αλλά πολλά γνωστά ονόματα καθηγητών συμμετείχαν στη κριτική επιτροπή δίνοντας ιδιαίτερο κύρος στο διαγωνισμό.

Όλες αυτές οι προτάσεις συνδέονται άμεσα με το Ελληνικό και δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι προβάλλονται έντονα αυτή τη περίοδο. Βασικά το Ελληνικό είναι η μόνη περιοχή της Αθήνας που μπορεί να πραγματοποιηθεί ένα τέτοιο σχέδιο. Διότι καμία ελληνική ή ξένη κατασκευαστική εταιρεία δε θα αναλάμβανε προφανέστατα το κόστος απαλλοτρίωσης των πολυκατοικιών του κέντρο της Αθήνας, όπως πρότεινε ο Βικέλας. Είναι θλιβερό πως η Ελληνική Αρχιτεκτονική σκέψη προσπαθεί να συνηγορήσει ή να δικαιολογήσει μια τέτοια πρόταση, θα είναι πράγματι μια τεράστια αντιδραστική τομή για την Ελληνική Αρχιτεκτονική παράδοση και κυρίως για το μέλλον της Ελληνικής πόλης.

Βανδώρος. Συγκροτημα κατοικιων στην περιοχη Ν751 / Θεσ/νικη. Η "ποιότητα" στην Ελληνική Αρχιτεκτονική, νεο-νεοκλασικιστικος εργολαβικός σχεδιασμος...

Η προώθηση των πύργων σαν αρχιτεκτονικό πρότυπο από το greekarchitects.gr έχει ακόμα ένα ενδιαφέρον στοιχείο που νομίζω πως πρέπει να επισημανθεί. Βασικός συντελεστής του πόρταλ (αν έχω καταλάβει καλά) και φανατικός υποστηρικτής των ουρανοξυστών είναι ο Αλέξιος Βανδώρος που γράφει στη στήλη «ψηλά κτίρια». Για τη πορεία του συγκεκριμένου συναδέλφου δε γνωρίζω πολλά εκτός από αυτά που θυμάμαι από την πολύ ενέργή «δράση» του σαν στέλεχος της ΟΝΝΕΔ στην Αρχιτεκτονική Θεσσαλονίκης στα φοιτητικά του χρόνια (με ότι αυτό συνεπάγεται).  Θα ήθελα να κάνω μια αναφορά μόνο στις «αρχιτεκτονικές» του προτάσεις και οράματα. Ο Βανδώρος έκανε μια εισήγηση και στο πρόσφατο συνέδριο αρχιτεκτόνων (στο οποίο έχουμε αναφερθεί εκτενώς στη Λέσχη) αναφερόμενος σε συνηθισμένες και χωρίς ιδιαίτερο νόημα πλέον κοινοτυπίες για την ανάγκη στην Ελλάδα Αρχιτεκτονική να κάνουν οι Αρχιτέκτονες. Γενικά κάποιος μπορεί και να συμφωνήσει με την εισήγηση, αν και η διεθνής εμπειρία δείχνει πως μάλλον ούτε στο εξωτερικό οι Αρχιτέκτονες  έχουν μεγάλο μερίδιο στη παραγωγή δομημένου περιβάλλοντος και επίσης πολλοί Αρχιτέκτονες δε κάνουν και τόσο «καλή» Αρχιτεκτονική. Με μια προσεχτική ματιά στο site vandoros.net νομίζω γίνεται γρήγορα αυτό αντιληπτό (απλά κοιτάξτε τα έργα!). Είναι απλά χυδαίο (και τραγελαφικό) να μιλάμε για «αρχιτεκτονική ποιότητα» με τέτοια αρχιτεκτονική.

Ιδιαίτερα το κομμάτι των έργων που περιλαμβάνουν ουρανοξύστες είναι συγκλονιστικό. Η πρόταση «Huperbuildings στη περιοχή του Ελληνικού: μια ρηξικέλευθη πρόταση για το κέντρο της Αθήνας» συνδυάζει με μεγάλη «επιτυχία», σύγχρονη βιοκληματική αρχιτεκτονική, παλαιομοντερνιστικό πολεοδομικό σχεδιασμό σοβιετικού τύπου και σύγχρονη διαστημική τεχνολογία. Ευτυχώς με τέτοιες προτάσεις σίγουρα θα γίνει πάρκο στο Ελληνικό.

Η πρόταση Βανδώρου για το Ελληνικό στην 5η Biennale Νέων Αρχιτεκτόνων. Θα φτάσουμε στο σημείο να "παρακαλάμε τουλάχιστον" να φτιάξουν κάτι σαν τα Docklands του Λονδίνου.

Βανδώρος. Συμμετοχή στον Πανελλήνιο Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό ιδεών για την ανάπτυξη εξοχικών κατοικιών στο Σκροπονέρι Ευβοίας της επιχείρησης Πρωτέας Α.Ε. (Δεκέμβριος 2006). Αστικός Σχεδιασμός από την εποχή του λίθου, εργολαβική παράθεση μονάδων κατοικίας (με τη μέθοδο του copy-paste)

Προφανέστατα δεν υποστηρίζει το άρθρο ότι κινδυνεύουμε από τις προτάσεις Βανδώρου για το Ελληνικό (ελπίζουμε… ακόμη δε γνωρίζουμε τη πρόταση Καταρ-Ασεμπίγιο), απλά παρουσιάζει ένα δείγμα της ποιότητας του χώρου που φαντάζονται όσοι προωθούν τέτοιες προτάσεις για το πρώην αεροδρόμιο. Στο επόμενο άρθρο θα δούμε πιο συγκεκριμένα τις προτάσεις που γίνονται για το Ελληνικό.

Ένα Σχόλιο προς “Η μάχη για το Ελληνικό: Πολιτισμική Προπαγάνδα και Αρχιτεκτονικές Πρακτικές (Μέρος 3ο)”

  1. O Biικέλας δεν είναι σπουδαίος αρχιτέκτονας γιατί έκτισε τον Πύργο Αθηνών, αλλά γιατί έχει κάνει πολλά αξιόλογα έργα συνολικά. Και ο ίδιος ο Πύργος Αθηνών είναι αντικειμενικά ένα απο τα πλέον άρτια κατασκευαστικά κτίρια στην Ελλάδα, ειδικά αν σκεφτούμε σε ποιά εποχή κατασκευάστηκε.
    Απο την άλλη μεριά δεν καταλαβαίνω την τόσο μεγάλη αντίθεση στα ψηλά κτίρια. Είναι σίγουρα ένα πολεοδομικό εργαλείο. Στην Αθήνα βέβαια πολλά ψηλά κτίρια δεν είναι παρά ψηλές άχαρες πολυκατοικίες ατάκτως ερριμμένες εδώ και εκεί.
    Σίγουρα ο σωστός σχεδιασμός είναι απαραίτητος, αλλά αυτό ισχύει και για τα ψηλά και για τα χαμηλά κτίρια. Και μέχρι σήμερα σωστό σχεδιασμό δεν είχαμε.
    Γιατί όμως είναι κακό το σύστημα της ελευθέρας δομήσεως?
    Επίσης δε καταλαβαίνω γιατί είναι «προπαγάνδα» οι προτάσεις για ψηλά κτίρια. Το ίδιο «προπαγανδιστικό» μπορούμε να πούμε και για την επιμονή στα χαμηλά κτίρια.
    Όχι, σε καμία περίπτωση δεν θα υποστήριζα την αλόγιστη χρήση του ύψους. Ούτε θα ήταν συνετό να υψωθούν σε κεντρικές περιοχές. Και προσωπικά μια χαρά μου φαίνεται και το President και ο Πύργος Αθηνών, όντας κάτοικος της περιοχής.
    Αλλά δεν μπορούμε να πούμε πως θα καταστραφεί το Ελληνικό αν χρησιμοποιήσουμε το ύψος ΚΑΙ ως αναπτυξιακό εργαλείο για προσέλκυση επενδύσεων, τουριστικών, επιχειρηματικών κλπ.
    Ούτε μπορούμε να κρίνουμε ως «χυδαία» την αρχιτεκτονική χηλών κτιρίων, γιατί μπορώ και εγώ να βρώ «χυδαία» την αρχιτεκτονική δεκάδων χαμηλών κτίρίων. Λίγη αντικειμενικότητα και ανοιχτό πνεύμα δε βλάπτει.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: