Η Αρχιτεκτονική του Φόβου. Από το Λος Άντζελες στη Θεσσαλονίκη της ΔΕΘ

Των Δημήτρη Πούλιου και Θάνο Ανδρίτσου

«Στο Χόλυγουντ, ο αρχιτέκτονας Frank Gehry έχει ενσωματώσει αυτό το λούκ πολιορκίας σε μια βιβλιοθήκη που μοιάζει με φρούριο της Λεγεώνας των Ξένων. Στο Watts, ο εργολάβος Alexander Haagen έχει πρωτοπορήσει στο απόλυτα ασφαλές εμπορικό κέντρο, ένα Πανόπτικον τον ημερών μας, μια φυλακή του καταναλωτισμού περικυκλωμένο με συρματοπλέγματα και αισθητήρες κίνησης, υπό την επίβλεψη της αστυνομίας σε ένα υποσταθμό στο κεντρικό του πύργο. Παράλληλα στο κέντρο, μια εντυπωσιακή κατασκευή που οι τουρίστες συχνά μπερδεύουν με ξενοδοχείο είναι στην πραγματικότητα η καινούργια ομοσπονδιακή φυλακή»

Mike Davis “Fortress LA”

Στο κείμενο του «Οχυρωμένο Λος Άντζελες» o Mike Davis σκιαγραφεί το κλίμα καταστολής, στρατιωτικοποίησης του χώρου σε μια μητρόπολη των ΗΠΑ, το 1992. Για τον Davis η κατάσταση αυτή είναι άμεσο αποτέλεσμα του σύγχρονου καπιταλισμού, σε μια πόλη που η κοινωνική ανισότητα (με ιδιαίτερα φυλετικά χαρακτηριστικά) έχει λάβει τεράστιες διαστάσεις. Οι κυρίαρχες ελίτ απομονωμένες δε μπορούσαν διαφορετικά πάρα μέσα στην ασφάλεια των συρματοπλεγμάτων και των συστημάτων ασφάλειας.

Η Θεσσαλονίκη των ημερών της ΔΕΘ θυμίζει το Λος Άντζελες που περιγράφει ο Davis. Οι 7500 αστυνομικοί, οι εκατοντάδες ομάδες ΔΙΑΣ, τα ΜΑΤ, τα μηχανήματα εκτόξευσης νερού, οι φράχτες και σιδεριές είναι πλέον το στήριγμα της κυβέρνησης και όλου του μπλοκ εξουσίας που προωθεί αυτή τη πολιτική. Δε μπορούν διαφορετικά, μετά από δύο χρόνια σκληρής λιτότητας και καταλήστευσης κάθε δικαιώματος, η πολιτική για τον αστικό κόσμο της χώρας γίνεται μόνο πίσω από κάμερες και κιγκλιδώματα.

Η προσπάθεια της εξουσίας να «χτίσει» τον φόβο, να «οικοδομήσει» την τάξη, να δώσει χώρο στην υποταγή δεν είναι βέβαια καινούρια. Θα λέγαμε μάλλον ότι πρόκειται για έκφραση των πιο αρχέγονων ενστίκτων της. Βία, καταστολή, δέος, τα βασικά όπλα για τη διατήρηση της ισχύος, που σε περιόδους σαν τη σημερινή φαίνεται να παίρνουν την πρωτοκαθεδρία από τα άλλα εργαλεία: την ενσωμάτωση, την απόσπαση συναίνεσης. Σε κάστρα με φρουρούς, τσαρλατάνους και δοκιμαστές φαγητών προφυλάσσονταν από πάντα οι ηγεμόνες. Από τα κάστρα μέχρι τις οχυρωμένες πόλεις, από τη βασιλική φρουρά μέχρι την ομάδα ΔΙΑΣ, από τους καταπέλτες μέχρι τις αύρες και από τα τείχη μέχρι τα φράγματα πολλά μπορεί να άλλαξαν αλλά η βασική αρχή παραμένει. Όσο υπάρχει αδικία και εκμετάλλευση θα υπάρχει οργή, αντίσταση και πάλη. Κι όσο υπάρχουν αυτά τόσο θα αυξάνονται τα μέτρα που οι φοβισμένοι κυρίαρχοι θα παίρνουν για να γλυτώσουν. Το ερώτημα όμως παραμένει; Στάθηκαν ποτέ αυτά αρκετά;

Πολλοί θα γνωρίζετε το παράδειγμα της αναδιαμόρφωσης του Παρισιού από τον βαρόνο Haussmann. To νέο σχέδιο της κατεδάφισης (δείτε και το κείμενο του D. Harvey που περιγράφει αρκετά στοιχεία) άλλαξε τον ιστό της πόλης έτσι ώστε να αποκλείει τις εργατικές εξεγέρσεις, αμέσως μετά την πρώτη παρισινή Κομμούνα του 1848. Με τους μεγάλους ευθείς δρόμους αφού «οι σφαίρες δεν ξέρουν να στρίβουν με την πρώτη δεξιά». Αυτή είναι η πολεοδομία της καταστολής. Όμως η ιστορία μπορεί και εκδικείται. Γιατί μόλις λίγα χρόνια αργότερα, στη Δεύτερη Παρισινή Κομμούνα του 1871, θα φανεί ότι οι μεγάλοι δρόμοι δεν θα σταματήσουν τα νέα οδοφράγματα και ότι οι εργατικές εξεγέρσεις δεν οριοθετούνται από τις οχυρώσεις.

Αυτό βέβαια δε φαίνεται να το καταλαβαίνουν οι κυβερνώντες σήμερα. Αφού μετά από τις τράπεζες και τα κτίρια των μιντιακών ομίλων ήρθε και η σειρά των Υπουργείων να λάβουν τα μέτρα τους απέναντι στο οργισμένο πλήθος. Τον Άυγουστο το Υπουργείο Παιδείας, θα ξοδέψει πάνω από 60,000 Ε για να «ενισχύσει» την ασφάλεια του κτιρίου του. Όσο τραγικό και αν ακούγεται… τη στιγμή που το Υπουργείο δεν έχει λεφτά για να τυπώσει βιβλία (κόστους 1Ε το ένα) πληρώνει 14.740 ευρώ για την εγκατάσταση δύο συρόμενων θυρών, 28.000 ευρώ για την προσθήκη κιγκλιδωμάτων ύψους 1,50μ και συνολικού μήκους 150μ και επειδή η Διαμαντοπούλου ήθελε το έργο να ολοκληρωθεί πολύ γρήγορα και δε προλάβαιναν να κάνουν ανοιχτό διαγωνισμό  το ανέθεσαν σε ιδιωτική εταιρεία έναντι 18,793 ευρώ. Τουλάχιστον τα παιδιά που θα πάνε τη Δευτέρα στο σχολείο, χωρίς βιβλία, δασκάλους και καθηγητές θα ξέρουν ότι η Υπουργός νιώθει ασφαλής.

Η κυβέρνηση σήμερα και πιο συγκεκριμένα ο Πρωθυπουργός θυμίζουν  (αν πάμε πίσω πάλι στο έργο του Davis) τον θρυλικό Στρατηγό Harrison Gray Oti στο Λος Άντζελες των αρχών 20ου  αιώνα και τις προσπάθειές του να καταστείλει το εργατικό κίνημα της πόλης. Ο πρώην στρατιωτικός και νυν ιδιοκτήτης των Times ήταν ένας από τους ένθερμους πολέμιους των συνδικαλιστικών αγώνων. Το 1890 μετά από ένα λοκ άουτ στα πιεστήρια της εφημερίδας του ενάντια στην απεργία των τυπογράφων θα κηρύξει την εκστρατεία «απελευθέρωσης των εργοστασίων» (από τους κομμουνιστές). Στη συνέχεια θα προχωρήσει στη κατασκευή των νέων κτιρίων των Times. Το κτίσμα είχε σχεδιαστεί σαν φρούριο με «ζοφερούς πυργίσκους και πολεμίστρες, στεφανωμένο με ένα πολεμοχαρή μπρούτζινο αετό. Για να ενισχύσει τη βιαιότητα του, αργότερα τοποθέτησε ένα μικρό κανόνι στη κορυφή του αυτοκινήτου του». Στις 1 Οκτώβρη του 1910 θα έρθει η άμεση απάντηση σε αυτή τη τρομερή προβολή μίσους. Το κτίριο θα καταστραφεί από μία έκρηξη για την οποία θα κατηγορηθούν σαμποτέρ των συνδικάτων.

Έναν αιώνα μετά οι κυβερνώντες δεν έχουν πάλι άλλη επιλογή και θα συνεχίζουν να υψώνουν φρούρια. Με τέτοια μέτρα θα προσπαθούν πάντα να περιορίζουν και να τρομάζουν τους υπηκόους. Το θέμα είναι να βρει ο λαός τη δύναμη, το θάρρος και την αποφασιστικότητα να σηκώσει τις μπάρες, να σπάσει τους φράχτες και να γκρεμίσει τα τείχη. Θα γίνει και αυτό. Γιατί ξέρουμε κι εμείς, που είμαστε αρχιτέκτονες, ότι πάντα η ζωή είναι πιο σημαντική από την Αρχιτεκτονική.

8 Σχόλια προς “Η Αρχιτεκτονική του Φόβου. Από το Λος Άντζελες στη Θεσσαλονίκη της ΔΕΘ”

  1. συγχαρητήρια καταρχάς για το επίπεδο της δουλειάς εδώ στη Λέσχη, σας παρακολουθώ ανελλιπώς και χαίρομαι για την εμβάθυνση που προσφέρετε.

    Μια παρατήρηση θέλω να κάνω: το παράδειγμα του LA διαφέρει από τη Θεσσαλονίκη των ημερών σ’ ένα βασικό σημείο, τον μόνιμο χαρακτήρα των παρεμβάσεων. Δεν την ξέρω καλά τη Θεσσαλονίκη, αλλά νομίζω ότι στην ελληνική περίπτωση δεν υπάρχουν τόσο ξεκάθαρες μόνιμες χωρικές παρεμβάσεις στο αστικό περιβάλλον, με την εξαίρεση ίσως των ζωνών κατανάλωσης των mall.

    Η ίδια η παρακμή του αθηναϊκού κέντρου νομίζω πως είναι επιχείρημα σ’ αυτή την κατεύθυνση.

  2. Πρώτον ευχαριστούμε για τα καλά λόγια.
    Δεύτερον η παρατήρησή σου είναι σωστή, με την έννοια ότι επιχειρούμε ξεκάθαρα ένα νοητικό άλμα στη σύνδεση των δύο. Γενικά το θέμα πόλη- παρακολούθηση-καταστολή είναι πολύ μεγάλο και δεν θελαμε να εισέλθουμε σοβαρά. Περισσότερο θέλαμε να δείξουμε 2 πράγματα. 1) Την σταθερή προσπάθεια των κυρίαρχων να οικοδομήσουν στο χώρο τον φόβο. 2) Το ότι ακόμα και τα πιο σταθερά φρούρια μπορούν κάποια στιγμή να σπάσουν.
    Μια σοβαρή μελέτη για τη σχέση της Αθήνας με άλλες καπιταλιστικές μητροπόλεις θα έδειχνε τεράστιες ιδιαιτερότητες.
    Ωστόσο συμφωνόντας με την εκτίμησή σου να κάνω και δύο επισημάνσεις λίγο ριψοκίνδυνες.
    1) Παντού η υιοθέτηση μέτρων έκτακτης ανάγκης ξεκίνησε σαν στιγμιαίο φαινόμενο και έγινε με τον καιρό μόνιμο. Ας δούμε λοιπόν πώς ο φράχτης στο σύνταγμα έκατσε σχεδόν ένα μήνα, τα ΜΑΤ και οι ΔΙΑΣ είναι πια καθημερινή εικόνα ακόμα και σε άσχετες περιοχές από το κέντρο κ.α.
    2) Ακόμα και στις πιο αυστηρά επιτηρούμενες πόλεις, δε σημαίνει ότι την αίσθηση της αστυνομοκρατίας την βιώνουν όλοι με τον ίδιο τρόπο. Σαφώς υπάρχει πάρα πολύς κόσμος που το θεωρεί λογικό, αυτονόητο, όχι μη-κανονικό. Η ύπαρξη με τον καιρό πολλών τέτοιων αυτονόητων δημιουργεί στη συνέχεια και την δυνατότητα για στρατοκρατούμενες πόλεις.

    Θ.Α.

    • Συγγνώμη για την καθυστερημένη απάντηση.

      Για την παρατήρησή σου περί αυτονόητου, δες αυτό το ενδιαφέρον άρθρο στους New York Times. Αφορά ένα περιστατικό που συνέβη σ’ έναν αμερικανό στο Παρίσι, στο σιδηροδρομικό σταθμό του Μονπαρνάς και έχει να κάνει με το ζήτημα της ασφάλειας έναντι της τρομοκρατίας. Το διαβάζω σε συνδυασμό με μια παρατήρηση του Kevin Drum στο Mother Jones, ότι οι μετά 9/11 «αντιτρομοκρατικές» ρυθμίσεις στις ΗΠΑ ήρθαν για να μείνουν, και ότι οι επόμενες γενιές θα θεωρούν αυτονόητη την κατάσταση, ενώ η προηγούμενη γενιά πρόλαβε να ζήσει μια άλλη λογική ακόμα και στον πυρήνα του προφυλασσόμενου κράτους. Φαντάσου τι θα σκέφτονται όσοι γεννηθούν σε τίποτα πιλοτικές ιδιωτικές πόλεις, συμπληρώνω εγώ.

      Αυτού του τύπου οι δυστοπίες, τις οποίες γνωρίζουμε ήδη καλά από όλη την λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας και το αντίστοιχο σινεμά [που αποτελεί,παρεμπιπτόντως, σοβαρή πηγή έμπνευσης για πολύ κόσμο με στραβές ιδέες], είναι ίσως κάπως μακριά από μας για την ώρα. Όμως άλλο ένα μοντέλο, αυτό των «καταστατικών πόλεων» είναι ίσως πιο κοντά μας, στα πλαίσια του γενικού ξεπουλήματος λόγω κρίσης.

      Όλο λέω να γράψω τίποτα για τέτοια θέματα, κι όλο δεν προλαβαίνω ρε γαμώτο.

  3. […] ( https://ilesxi.wordpress.com/2011/09/10/%CE%B7-%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B9%CF%84%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%BF… ) ********************************************************************************************************************************************** BlackMediterraneanPirate  […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: