Θόδωρος Aγγελόπουλος: Tαξίδι στα όρια της Iστορίας

της Eιρήνης Στάθη

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος με συνεργάτες του κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας «Οι κυνηγοί», 1977
Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος με συνεργάτες του κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας «Οι κυνηγοί», 1977

Το να είσαι φηµισµένος, δε σηµαίνει πως σε ξέρουν όλοι.
Όταν είσαι φηµισµένος και άγνωστος,
επιτρέπεις σε κάποιον να σε ανακαλύψει.
JEAN COCTEAU

Αυτοί που γνωρίζουν µόνο το όνοµά του και µερικές διαδόσεις για εκείνον, πηγαίνουν να δουν τις ταινίες του από  περιέργεια. Σ’ αυτούς που γνωρίζουν το έργο του, αρέσει να ξέρουν πως υπάρχει και να σκέφτονται γι’ αυτό. Oι άλλοι είναι οι µελετητές που αγαπούν τις ταινίες του και στοχάζονται µαζί τους. Σε κάθε περίπτωση, το έργο του µοιάζει µε «αντικείµενο που δύσκολα επιλέγεται». Όσο πιο δύσκολα το επιλέγεις, τόσο πιο δύσκολα το αποχωρίζεσαι. Μοιάζει όλο αυτό µε «µια συνωµοσία θορύβου, όµοια µε µια συνωµοσία σιωπής», που περιβάλλει τόσο τον Αγγελόπουλο όσο και το έργο του.
Oι µεγάλες θεµατικές που επανέρχονται και αλληλοπλέκονται σε όλο το µήκος του έργου τού Αγγελόπουλου, είναι: Ιστορία- εξουσία και ταξίδι-εξορία – θέµατα που δεν αυτονοµούνται, αλλά βαθαίνουν τη σκέψη του και τον ωθούν στη χρήση πρωτοποριακών τεχνικών και πολύπλοκων επιλογών. Ήδη από τις πρώτες του ταινίες (Μέρες του ’36, O θίασος, Oι κυνηγοί), που κατά βάση στηρίζονται στα ιστορικά γεγονότα στην Ελλάδα, από το 1936 έως το 1977, ο Αγγελόπουλος προσπερνά την κοινοτοπία να εξιστορήσει και να αναπαραστήσει τα επίσηµα γεγονότα, κάνοντας απολογισµούς ή µετρώντας νίκες και ήττες ηρώων. Προχωρά σε αφηγηµατικά σχήµατα και στοχασµούς που υπερβαίνουν την τρέχουσα αντίληψη για την εξέλιξη της ιστορικής σκέψης, και δηµιουργεί ένα σύνθετο και κριτικό σύστηµα ανάγνωσης των παρελθόντων γεγονότων, που οι συµβατικοί µηχανισµοί (ιστορικοί, κινηµατογραφικοί) αποδεικνύονται ανεπαρκείς να προσεγγίσουν.
O Αγγελόπουλος είχε χαρακτηριστεί από την κριτική, µετά το θρίαµβο του Θιάσου στις Κάννες, το 1975, ως «ο σκηνοθέτης της Ιστορίας». ∆ε νοµίζω ότι η φράση αυτή περιέκλειε, εκτός από εξαιρέσεις, κάτι περισσότερο από την αναγνώριση ότι ο Αγγελόπουλος καταπιάστηκε µε µια περίοδο και µια πλευρά της ελληνικής Ιστορίας που µέχρι εκείνη τη στιγµή αποτελούσε ταµπού (µην ξεχνάµε ότι το µεγαλύτερο ενδιαφέρον εντοπιζόταν στο γεγονός ότι αναδυόταν ένα ιδιαίτερο µοντέλο πολιτικού κινηµατογράφου, παρά ένας νέος ιστορικός κινηµατογράφος). Η φράση συνέπλεε µε το γενικότερο πολιτικό κλίµα της εποχής και συνδεόταν µε τρέχοντα πολιτικά γεγονότα, κυρίως αυτά του ελλαδικού χώρου. ∆ύσκολα χρόνια εκείνα της δεκαετίας του ’70: η δικτατορία, το Πολυτεχνείο, η πτώση της χούντας, η µεταπολίτευση και η αποκατάσταση της δηµοκρατίας, το «άνοιγµα» ενός διαλόγου που σηµάδεψε την ελληνική πολιτική τα χρόνια που ακολούθησαν. Το επαναστατικό πολιτικό πνεύµα της εποχής δεν µπορούσε παρά ν’ αγκαλιάσει τον Αγγελόπουλο και να τον θεωρήσει εκφραστή εκείνης της µερίδας του κόσµου που έζησε και υπέστη τις συνέπειες της διαίρεσης και του εµφυλίου πολέµου.
Υπ’ αυτήν την έννοια, ο Αγγελόπουλος ήταν ο σκηνοθέτης που για την κοινή γνώµη είχε αποπειραθεί να ρίξει µια γέφυρα ανάµεσα στην ιστορική παράδοση (όχι και τόσο µακρινή, άλλωστε) και τη σύγχρονη κοινωνική πραγµατικότητα. Το ερώτηµα, όµως, είναι άλλο: Τι καινούργιο εισήγαγε στο ζήτηµα Ιστορία-Κινηµατογράφος; Ή, καλύτερα, τι κατά τον Αγγελόπουλο συµβαίνει µε τον Κινηµατογράφο όταν πρόκειται να στοχαστεί πάνω στην Ιστορία; Ποια στάση και ποια δουλειά µπορεί και οφείλει να κάνει ο κινηµατογράφος έναντι της Ιστορίας; Σήµερα, που µπορούµε να είµαστε πιο νηφάλιοι σε σχέση µε ό,τι συνέβη χθες, αλλά διαθέτουµε και τον τρόπο ν’ ανιχνεύσουµε και τους καλλιτεχνικούς τρόπους µε τους οποίους τα γεγονότα µπορούν να συντεθούν µε χρήσιµο τρόπο, έτσι ώστε να έχουν ένα νόηµα κι ένα βάρος, θα λέγαµε ότι ο Αγγελόπουλος είναι µεν ο σκηνοθέτης της Ιστορίας, αλλά µε την έννοια ότι αναπαράγει µια πτυχή της Ιστορίας, αναπαριστώντας τα «εξόριστα» κοµµάτια της ή, καλύτερα, αφήνοντάς τα να αναπαρασταθούν µόνα τους. Αν, όµως, η Ιστορία είναι το σύνολο των ανθρωπίνων ενεργειών και πράξεων, τότε το έργο του Αγγελόπουλου γίνεται ένα είδος ανοίγµατος απ’ όπου µπορεί κανείς να κατασκοπεύει την ιστορική κουλτούρα και κληρονοµιά ενός λαού.
O Αγγελόπουλος «ιστορικός» ταξιδεύει µέσα στην Ιστορία και αναπαριστά ιστορικά γεγονότα και στιγµές, εµπλέκοντας σ’ αυτό το ταξίδι µια σειρά από «ανιστορικά» στοιχεία που προέρχονται από µια διαφορετική γνωστική πραγµατικότητα, που είναι το σύνολο των σιωπηλών µαρτύρων οι οποίοι συµβάλλουν στη δηµιουργία της πολιτιστικής όψης και κληρονοµιάς της χώρας. Το συνθετικό βλέµµα του καλλιτέχνη, η οξυδέρκεια και ο στοχασµός, διαπερνούν το τείχος των γεγονότων και διερευνούν το βάθος της προέλευσής τους.

Από την προσωπική ιστοσελίδα του σκηνοθέτη

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s