Μια χειρόγραφη εκδοχή της «Θεσσαλονίκης»

Πέθανε τα ξημερώματα της Κυριακής 9 Σεπτεμβρίου, από βαθιά γηρατειά, στο σπίτι της, η Αντιγόνη Χατζηανδρέα, σύζυγος του Στρατή Τσίρκα.

O Στρατής Τσίρκας παντρεύτηκε την Αντιγόνη Κερασιώτη το 1937. Ηταν η εποχή που ταξίδεψαν με τη γυναίκα του στην Τσεχοσλοβακία, Ιταλία, Αυστρία, Γαλλία και Ελλάδα. Η εμπειρία του συγγραφέα από την παραμονή του στην Αυστρία, επίκεντρο εκείνη την εποχή πολιτικών εξελίξεων, τη Γαλλία του «Λαϊκού Μετώπου» και την μεταξική Ελλάδα θα αποτυπωθεί σε ποιήματα, διηγήματα και στις Ακυβέρνητες Πολιτείες.

Η Αντιγόνη Χατζηανδρέα το 1997 είχε φροντίσει να αποκατασταθεί η προσωπική βιβλιοθήκη του συζύγου της αποτελούμενη από 3000 τόμους και να δωριθεί στο ΕΚΕΒΙ, όπου και στεγάζεται. Ανάμεσα σε όλους αυτούς τους τόμους, σε ένα αντίτυπο της πρώτης έκδοσης της θρυλικής ποιητικής συλλογής «Πούσι», βρέθηκε ανάμεσα στις σελίδες ένα διπλωμένο χειρόγραφο του ποιητή, με το ποίημα «Θεσσαλονίκη», το οποίο ο Καββαδίας φαίνεται να το είχε στείλει στον Τσίρκα το 1946, έναν χρόνο πριν την έκδοση της ποιητικής συλλογής. Το ποίημα βρίσκεται σε πρώιμη μορφή και διαφέρει σε ορισμένα μόνο σημεία από το γνωστό σε όλους μας ποίημα. Το ποίημα αφιερώνεται από τον ποιητή «στην Κα Αντιγόνη Τσίρκα», την Αντιγόνη Χατζηανδρέα.

Η παραπάνω πληροφορία παρατίθεται από το Δ. Αγγέλη, το κείμενο του οποίου παραθέτουμε παρακάτω μαζί με φωτογραφίες του ποιήματος και της αφιέρωσης:

Το χειρόγραφο διασώζει μια προηγούμενη, από τη γνωστή μας, γραφή του ποιήματος, ασφαλώς λιγότερο δουλεμένη από την τελική. Συγκεκριμένα:

α. Ο τίτλος του ποιήματος είναι «Σαλονίκη» αντί «Θεσσαλονίκη», όπως δηλαδή αναφέρεται η πόλη και στην τελευταία στροφή του ποιήματος.

β. Στον πρώτο στίχο της πρώτης στροφής αντί «Ήτανε κείνη τη νυχτιά που φύσαγε ο Βαρδάρης» διαβάζουμε το πιο ιδιωματικό «δούλευε ο Βαρδάρης». Αμελητέο για τον αναγνώστη, όχι όμως και για τον φιλόλογο, στο τέλος του δεύτερου στίχου δεν υπάρχει τελεία όπως στην τελική γραφή.

γ. Στην αρχή της δεύτερης στροφής γράφει «Το τραγουδάκι ξέχασες» αντί «Ξέχασες κείνο το σκοπό». Η τοποθέτηση του ρήματος στην αρχή του στίχου και η αντικατάσταση της αδύναμης ποιητικά και χωρίς δραματική χροιά (το αντίθετο, μάλλον) λέξης «τραγουδάκι» από τον «σκοπό» δίνει μεγαλύτερη ένταση στον στίχο.

Στον δεύτερο στίχο, αντίθετα, έχουμε μια εύλογη αποδραματοποίηση καθώς το αρμόζον σε μια στιγμή κινδύνου «Άγιε Νικόλα πρόφτασε» του χειρογράφου μετατρέπεται στο ηπιότερο «Άγιε Νικόλα φύλαγε», που ταιριάζει να είναι ο στίχος του τραγουδιού που επαναλαμβάνουν οι χιλιάνοι.

δ. Στην τρίτη στροφή διαβάζουμε «fore pick», το οποίο επαναλαμβάνεται και στην έκδοση Καραβία αλλά θα διορθωθεί στις επόμενες στο ορθό «fore peak», που είναι η πρωραία δεξαμενή ζυγοστάθμισης.

ε. Στην τέταρτη στροφή, η μόνη αλλαγή είναι το «εκτός» του τρίτου στίχου που γίνεται «εχτός», κατά το «τρομαχτικός» του τέταρτου στίχου.

στ. Στον πρώτο στίχο της πέμπτης στροφής αντί του «Ο ναύτης ρίχνει τα χαρτιά» βρίσκουμε στο χειρόγραφο το λιγότερο σαφές για το υπονοούμενο παιχνίδι του ναυτικού με την τύχη-μοίρα «Ο ναύτης παίζει τα χαρτιά»

ζ. Στην έκτη και τελευταία στροφή, ο πρώτος στίχος δεν κλείνει με τελεία όπως στην τελική έκδοση, ενώ στον τελευταίο στίχο διαβάζουμε «μάταια θα ψάχνεις τη στροφή» αντί «το στρατί»

Το χειρόγραφο που βρέθηκε στην βιβλιοθήκη Τσίρκα είναι ένα τεκμήριο που μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο εργασίας του ποιητή. Είναι σαφές ότι η τελική εκδοχή του ποιήματος είναι πιο δουλεμένη απ’ αυτήν που βλέπουμε στο χειρόγραφο, κυρίως επειδή οι εικόνες έχουν γίνει πιο συγκεκριμένες και κατά συνέπεια, ποιητικά, πιο δραστικές.

Δημήτρης Αγγελής

ΠΗΓΗ: ΕΚΕΒΙ

 

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: