Zhanaozen: Γιατί το Καζακστάν είναι η χώρα σπουδαίων ανθρώπων

επιμέλεια: Γιώργος Μιχαηλίδης

 300px-Mangystau_Union_Square_Protest_(2011-12-18)

Πολλοί θα έχουμε παρακολουθήσει το γνωστό σκετς του κωμικού Borat στο οποίο υποδύεται τον εθνικά υπερήφανο κάτοικο του Καζακστάν διασκευάζοντας τον εθνικό του ύμνο με μουσικό χαλί τη μελωδία του αντίστοιχου αμερικανικού. Η επιλογή του Καζακστάν για το συγκεκριμένο σκετς έχει μάλλον να κάνει με το ότι ο παραλογισμός της εθνικής φρενήτιδας στην περίπτωσή του είναι αρκετά πιο εμφανής. Τουλάχιστον για τους Δυτικούς στους οποίους απευθυνόταν το βίντεο… Όντως, για τί θα μπορούσε να είναι υπερήφανος ένας Καζάκος; Θεωρούμε ότι το παρακάτω κείμενο είναι ικανό να δώσει μια καλή απάντηση: σίγουρα για την εργατική του τάξη!

Η σφαγή της 16ης Δεκέμβρη του 2011 στο Zhanaozen του Καζακστάν υπήρξε η τελευταία πράξη στην ιστορία της σπουδαιότερης απεργίας της μετα-σοβιετικής εποχής στην αντίστοιχη περιοχή και έστω και καθυστερημένα θα παρακολουθήσουμε την εξέλιξή της.

Background

Η οικονομία του Καζακστάν στηρίζεται κατεξοχήν στα πλούσια κοιτάσματα πετρελαίου που βρίσκονται στο υπεδαφός του. Το Καζακστάν αποτελεί τη δεύτερη, μετά τη Ρωσία, χώρα παραγωγό πετρελαίου του πρώην σοβιετικού κόσμου έχοντας διπλάσια κοιτάσματα από το Αζερμπαϊτζάν και περίπου ίσα με τη Νορβηγία. Το μεγαλύτερο κοίτασμα εκμεταλλεύεται η ντόπια ελίτ σε σύμπραξη με αμερικάνικες και ρωσικές εταιρείες ενώ σημαντικό ρόλο έχει αρχίσει να διαδραματίζει και η Κίνα από το 2006 που φτιάχτηκε ο αγωγός πετρελαίου που ενώνει τις δύο χώρες. Το πετρέλαιο είναι το βασικό εξαγωγικό προϊόν του Καζακστάν κι η βασική πηγή πλούτου για την ντόπια ελίτ, η οποία μετά την άνοδο των τιμών απ’ τις αρχές του 2000 είδε τον πλούτο της να πολλαπλασιάζεται. Στα μέρη όμως που εξορύσσεται το μεγαλύτερο μέρος του Καζακικού πετρελαίου, το επίπεδο ζωής των ανθρώπων είναι αντιστρόφως ανάλογο γεγονός που πυροδότησε και την έκρηξη της εξέγερσης του Δεκέμβρη του 2011.

Οι απεργίες των εργατών στις πετρελαιοπηγές

 

Σε όλη την πρώτη δεκαετία του 2000 υπήρχαν σποραδικές απεργίες στις πετρελαιοπηγές. Τα τελευταία δύο χρόνια πριν την εξέγερση του ’11 όμως σημειώθηκε μια ποσοτική και ποιοτική αλλαγή σ’ αυτές. Πρώτα το 2009 χιλιάδες εργάτες στο Zhanozen πραγματοποίησαν καθιστικές διαμαρτυρίες και απεργία πείνας απαιτώντας αυξήσεις μισθών, καλύτερες συνθήκες εργασίας και εθνικοποίηση της επιχείρησης στην οποία δούλευαν. Τον Μάρτη του 2010  γύρω στις 10.000 εργαζόμενοι πραγματοποίησαν 19ήμερη στάση/παύση εργασίας σε μια πετρελαιοπηγή που ελέγχεται απ’ το κράτος ενώ είναι μετοχοποιημένη κατά 39% και εισηγμένη στο χρηματιστήριο του Λονδίνου. Οι εργάτες εκτός από σημαντικές μισθολογικές νίκες κατάφεραν με τον αγώνα τους να απομακρύνουν συγκεκριμένα στελέχη της επιχείρησης ενώ απαίτησαν επίσης την απομάκρυνση του προέδρου του σωματείου τους εξαιτίας του ότι δεν εξέφρασε τις διαθέσεις τους.

Μερικούς μήνες πριν τη μεγάλη απεργία του Δεκέμβρη ’11 σημειώθηκαν τα εξής περιστατικά. Πρώτα στις 9 Μάη, οι εργάτες σε μια πετρελαιοπηγή ελεγχόμενη από καζακο-κινεζικά κεφάλαια σταμάτησαν να τρων τα γεύματά τους. Κατόπιν απαίτησαν την απομάκρυνση της ηγεσίας του εργοδοτικού τους σωματείου πραγματοποιώντας εκλογές κι εκλέγοντας νέα διοίκηση. Η εταιρεία αρνήθηκε να αναγνωρίσει τα αποτελέσματα των εκλογών κι έτσι στις 19 Μάη, 4.500 εργάτες διαδήλωσαν απαιτώντας ίση αμοιβή με τους εργάτες της πετρελαιοπηγής που απέργησαν το ’10 και πέτυχαν σημαντικές βελτιώσεις. Δεύτερο επεισόδιο,σχεδόν παράλληλο (11 Μάη), υπήρξε η απεργία σε ελεγχόμενη από ιταλο-καζακικά κεφάλαια πετρελαιοπηγή. Εκεί οι εργάτες απαίτησαν ίση αμοιβή με τους ξένους εργαζόμενους που έκαναν την ίδια δουλειά με αυτούς αλλά πληρώνονταν διπλά. Η εταιρεία απάντησε με απολύσεις και δέκα εργάτες προχώρησαν σε απεργία πείνας. Τέλος, σε τρίτη πετρελαιοπηγή, στις 16 Μάη, οι εργάτες προχώρησαν επίσης σε απεργία και απεργία πείνας απαιτώντας αυξήσεις στους μισθούς βάσει του πληθωρισμού και καλύτερες συνθήκες εργασίας. Η σκληρή στάση της εταιρείας οδήγησε στη γενίκευση της απεργίας και στους περιφερειακούς εργασιακούς χώρους (οδηγοί, τροφοδοσία κ.ο.κ.)

Τα αιτήματα στους προαναφερθέντες αγώνες ήταν ποικίλα. Κυμάνθηκαν όμως από την απαίτηση για εξισσορόπηση των μισθών βάσει του πληθωρισμού μέχρι απαίτηση αυξήσεων 100% ώστε να φτάσει το βιοτικό επίπεδο πάνω από τα όρια της φτώχειας και από τη θέσπιση συλλογικών συμβάσεων με ισότητα των δύο πλευρών μέχρι εφαρμογή των κανόνων της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, το δικαίωμα των ανεξάρτητων συνδικάτων να λειτουργούν κ.α.

Η σύγκρουση κλιμακώθηκε με την ανάμιξη του κράτους, της δικαστικής εξουσίας και της αστυνομίας. Κήρυξη των απεργιών ως παράνομων, απολύσεις εργατών και συλλήψεις (ακόμα και νομικών συμβούλων τους) ήταν μερικές απ’ τις ενέργειες της πλευράς κράτους-εργοδοσίας.

Οι εργάτες απάντησαν με τη διοργάνωση συνέλευσης στο λιμάνι του Aktau και το στήσιμο σκηνών στην πόλη Zhanaozen έδρα μιας απ’ τις μεγαλύτερες πετρελαϊκές εταιρείες. Στις αρχές Ιούνη η αστυνομία διέλυσε βίαια διαδήλωση στο Aktau και ένα μήνα μετά διέλυσε τον καταυλισμό στο Zhanaozen. Αυτό όμως δεν σήμανε το τέλος της αντίστασης. Σε όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού και του φθινοπώρου, η παρουσία των απεργών στο κέντρο της πόλης Zhanaozen ήταν εμφανής και μαχητική.

Η μάχη για νέα σωματεία

 

Σημαντική πλευρά των εργατικών κινητοποιήσεων στις πετρελαιοπηγές υπήρξε και η μάχη για το ξεπέρασμα της εργατικής γραφειοκρατίας όπως αυτή εκφραζόταν μέσα από τα εργοδοτικά σωματεία και την φιλοκυβερνητική Συνομοσπονδία Σωματείων του Καζακστάν. Όντως τα εργοδοτικά σωματεία προσπάθησαν πολλάκις κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεων να καταπνίξουν τον αγώνα των απεργών και να εμποδίσουν κάθε προσπάθεια για τη δημιουργία ανεξάρτητων σωματείων. Σε κάποιες περιπτώσεις δίνονταν πραγματικές μάχες για να καταφέρουν οι συντονιζόμενοι από τα κάτω εργάτες να ορίσουν δικούς τους εκπροσώπους στις διαπραγματεύσεις με την εργοδοσία ακόμα και για να χρησιμοποιήσουν τις αίθουσες του σωματείου για τις συνελεύσεις τους. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του 28χρονου Zhaksylyk Turbaev που αφού εκλέχτηκε από τους συναδέλφους τους για να αντικαταστήσει έναν “κίτρινο” (=εργοδοτικό) συνδικαλιστή δολοφονήθηκε υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες μετά από μια συνάντηση με τους μάνατζερς της εταιρείας. Όντως σε όλη την τριετία 2009-2011 η πλευρά της εργοδοσίας ξόδεψε πολλές δυνάμεις και πόρους προκειμένου να κάνει τις πιο δραστήριες φιγούρες των εργαζομένων να σωπάσουν. Σε αυτή την κατεύθυνση μεταχειρίστηκαν απειλές, εκβιασμούς, νομικά μέσα ακόμα και δολοφονίες. Έτσι, η Ναταλία Σοκόλοβα, μία δικηγόρος που βρέθηκε στο πλευρό των απεργών καταδικάστηκε σε 6 χρόνια φυλάκιση και αναγκάστηκε να απολογηθεί δημοσίως για τα “εγκλήματά” της προκειμένου να μειωθεί η ποινή της.

Κρατική καταστολή

Το τέλος των απεργιακών κινητοποιήσεων του Δεκέμβρη του ’11 ήρθε με τη σφαγή της 16ης Δεκέμβρη που οργανώθηκε κατόπιν κρατικής εντολής από την αστυνομία. Όλα έγιναν με αφορμή κάποιες συμπλοκές που ξέσπασαν μεταξύ απεργών και κρατικών συνεργείων που στόλιζαν το κέντρο της πόλης για να εορταστεί η 20η επέτειος της ανεξαρτησίας του Καζακστάν από την ΕΣΣΔ. Η αστυνομία επενέβη άμεσα και άνοιξε πυρ με αληθινά πυρά απέναντι σε ένα άοπλο πλήθος και χωρίς καμία προειδοποίηση. Καθώς οι διαδηλωτές υποχωρούσαν, η αστυνομία συνέχισε να πυροβολεί αδιακρίτως ενώ όταν το πλήθος διαλύθηκε, αστυνομικοί με μακριά γκλομπς επέλασαν ξεσπώντας πάνω στους τραυματίες που είχαν μείνει στο έδαφος. Το αποτέλεσμα ήταν να ανακοινωθούν επίσημα 16 νεκροί και 64 τραυματίες διαδηλωτές ενώ το γεγονός ότι η κυβέρνηση απέκλεισε την περιοχή για εβδομάδες δημιουργεί υποψίες για ακόμα περισσότερα θύματα. Όταν η κατάπνιξη των κινητοποιήσεων στη Zhanaozen ολοκληρώθηκε, ανέλαβε η δικαστική εξουσία. Μες στο 2012, 37 κάτοικοι της πόλης οδηγήθηκαν στα δικαστήρια με κατηγορίες τύπου “διατάραξη κοινής ειρήνης”, “υποκίνηση κοινωνικής, εθνικής, θρησκευτικής εχθρότητας” και “εσκεμμένη καταστροφή ξένης περιουσίας”. 17 εξ αυτών καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης μεταξύ τριών και πέντε ετών ενώ οι υπόλοιποι πήραν αναστολή. Οι βαρύτερες ποινές ωστόσο δεν αφορούσαν τους ίδιους τους εργάτες αλλά ακτιβιστές που έσπευσαν να τους συμπαρασταθούν ή/και να δημοσιοποιήσουν τον αγώνα τους στο εξωτερικό. Για εκείνους οι ποινές έφτασαν μέχρι και τα έξι χρόνια. Επιπλέον, σημαντικότατες υπήρξαν οι αποκαλύψεις για την κακομεταχείριση και τους βασανισμούς υποδίκων και μαρτύρων ενώ κάποιοι κατήγοροι παραδέχτηκαν εκ των υστέρων ότι κατήγγειλαν τους κατηγορουμένους κατόπιν σωματικής βίας απ’ την πλευρά της αστυνομίας.

Η κυβερνητική απάντηση

 

Η κυβερνητική απάντηση περιλάμβανε δυο σκέλη. Απ’ τη μία ο πρόεδρος του Καζακστάν Nazarbayev κατηγόρησε μια σειρά χαμηλότερα στελέχη για την κρίση και προχώρησε σε απομακρύνσεις και αντικαταστάσεις. Επίσης, πέντε αξιωματικοί της αστυνομίας καταδικάστηκε σε ποινές φυλάκισης πέντες έως εφτά ετών για κατάχρηση εξουσίας. Ταυτόχρονα επαναπροσλήφθηκαν 2.000 απολυμένοι απεργοί. Από την άλλη πλευρά η κυβέρνηση όξυνε την πίεση και την καταστολή ενάντια στην αντιπολίτευση. Πολύχρονες καταδίκες ακτιβιστών της αντιπολίτευσης, προσπάθεια κλεισίματος πολυάριθμων εφημερίων και ιστοσελίδων, ποινικές διώξεις με βάσει τα κοινωνικά  μήντια και κατηγορίες σε δημοσιογράφους για προτροπή σε εξτρεμιστικές δράσεις συνθέτουν μια εικόνα μηδενικής ανοχής σε οποιαδήποτε κριτική φωνή στη χώρα.

Συμπεράσματα

Τα συμπεράσματα του αρθρογράφου δομούνται γύρω από τρεις άξονες.

Ο πρώτος αφορά στην παλλαϊκή αποδοχή των εργατικών κινητοποιήσεων. Όντως οι εργάτες των πετρελαιοπηγών κέρδισαν την εύνοια τουλάχιστον των τοπικών κοινωνιών οι οποίες έσπευσαν να τους συμπαρασταθούν ποικιλοτρόπως σε κάθε καμπή των τριετών αγώνων τους. Πρόκειται για μια νέα πραγματικότητα πανκοινωνικών αγώνων, ένα ξεπέταγμα της αλληλεγγύης των “κάτω” ιδιαίτερα σημαντικό για τις μετα-σοβιετικές δημοκρατίες που γεννήθηκαν χωρίς παραδόσεις εργατικών αγώνων και συλλογικής αντιμετώπισης των προβλημάτων. Αντιθέτως, τα κρατικά ελεγχόμενα συνδικάτα της σοβιετικής εποχής κι η απουσία ανεξάρτητων συλλογικών μορφών οργάνωσης της κοινωνίας είχαν ως αποτέλεσμα την επικράτηση ενός πνεύματος ατομικής/οικογενειακής επίλυσης των δυσκολιών της ζωής. Οι εργατικοί αγώνες της τριετίας ’11-’13 φαίνεται να δημιουργούν μια ισχυρή ρωγμή σ’ αυτή την κοινωνική πραγματικότητα. Ταυτόχρονα αμφισβητήθηκε όσο ποτέ άλλοτε η συνδικαλιστική εκπροσώπηση και δομή του καζακικού εργατικού κινήματος. Αν και οι απεργοί κατέβαλλαν μεγάλες προσπάθειες κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεών τους να επιφέρουν σημαντικό πλήγμα στα εργοδοτικά σωματεία και τον κυβερνητικό συνδικαλισμό, η κάλυψη που προσέφερε το κράτος στην εργατική αριστοκρατία δεν επέτρεψε συγκλονιστικές αλλαγές. Παρ’ όλα αυτά ο δρόμος έχει ανοίξει κι οι διαθέσεις της βάσης είναι πρόδηλες…

Ο δεύτερος άξονας σχετίζεται με τη διεθνή θέση της οικονομίας του Καζακστάν. Το Καζακστάν αποτελεί πεδίο σημαντικών διεθνών επενδύσεων καθώς αποτελεί μια χώρα πλούσια σε κοιτάσματα πετρελαίου κι αερίου μεταξύ της Ρωσίας και των χωρών του ΟΠΕΚ. Έτσι, το δυτικό κεφάλαιο έχει σπεύσει να ελέγξει τα μεγαλύτερα κοιτάσματα της χώρας για να ενισχύσει τη θέση του απέναντι στους προαναφερθέντες “παίκτες” στον χώρο του πετρελαίου. Από κοντά ακολουθεί η Κίνα, η οποία έχει εισέλθει δυναμικά τα τελευταία χρόνια προσανατολιζόμενη παρ’ όλα αυτά σε άλλες πετρελαιοπηγές με γνώμονα τη βολική κατασκευή αγωγών που μεταφέρουν πετρέλαιο στα εδάφη της. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω, το Καζακστάν έχει ενταχθεί στη διεθνή καπιταλιστική οικονομία ως μία εξαρτημένη χώρα προσφοράς πρώτων υλών. Συγκεκριμένα το πετρέλαιο αποτελεί το βασικό της εξαγώγιμο προϊόν έχοντας γιγαντιαίο μερίδιο στο ΑΕΠ της χώρας. Με άλλα λόγια η ελίτ του Καζακστάν εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις πετρελαιοπηγές. Η αλληλοδιαπλοκή της Καζακικής ελίτ με τη Δύση έχει συντελέσει στην απομάκρυνσή της από τη Ρωσία, όμως η άλλη πλευρά του νομίσματος είναι ότι η θέση της εξαρτάται σχεδόν απολύτως από την εμπορική εκμετάλλευση του πετρελαίου. Κάπως έτσι εξηγείται η νευρικότητα κι η βιαιότητα της καζακικής ελίτ μπροστά στις εργατικές κινητοποιήσεις που ξέσπασαν στις πετρελαιοπηγές αλλά και η σιγή της Δύσης σχετικά με την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Τέλος, ο τρίτος άξονας αναφέρεται στη διεθνή αλληλεγγύη. Οι απεργίες στο Καζακστάν έλαβαν σημαντική βοήθεια από συνδικάτα και μεμονωμένους εργάτες από πολλές πρώην σοβιετικές δημοκρατίες (Λευκορωσία, Ρωσία). Γράμματα κι επιστολές στάλθηκαν προς την κυβέρνηση του Καζακστάν, χρήματα συγκεντρώθηκαν για ενίσχυση των απεργών και πικετοφορίες διοργανώθηκαν σε κάποιες ευρωπαϊκές πόλεις. Παρ’ όλα αυτά η διεθνής αλληλεγγύη δεν έφτασε σε σημείο που να ενοχλήσει πραγματικά την κυβέρνηση του Καζακαστάν ενώ οι ευθύνες των δολοφόνων των εργατών δεν έχουν αναδειχθεί σε διεθνές επίπεδο.

 

Το παρόν κείμενο αποτελεί ελεύθερη απόδοση και περίληψη των βασικών θέσεων του πρωτότυπου.

Δείτε αυτούσιο το κείμενο στην αγγλική γλώσσα στο παρακάτω λινκ:
http://www.criticatac.ro/lefteast/zhanaozen-worker-organisation-and-repression/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s