Β.Α. Βαζιούλιν: Η Λογική της Ιστορίας. Ζητήματα θεωρίας και μεθοδολογίας

[Από τον επίλογο του Β.Α. Βαζιούλιν στο έργο του Η Λογική της Ιστορίας. Ζητήματα θεωρίας και μεθοδολογίας]

Η θεωρητική προτρέχουσα σύλληψη της μελλοντικής κοινωνίας είναι απαραίτητη ώστε να φωτίζεται ο πρακτικός υπέρ της αγώνας. Έτσι ώστε ο αγώνας αυτός να μην είναι τυφλός είτε σχεδόν τυφλός, αλλά συνειδητοποιημένος και εμπνευσμένος.

Ο επιστημονικός θεωρητικός αναστοχασμός της ανάπτυξης της κοινωνίας μας δείχνει, ότι η γενική πορεία της ιστορίας, μέσω τεθλασμένης κίνησης, μέσω τυχαιοτήτων, μέσω διαλείψεων, οδηγεί αναγκαία στον κομμουνισμό. Η αναγκαιότητα αυτή ανακύπτει [κάποτε], διαμορφώνεται και αναπτύσσεται και η ίδια. Και μάλιστα δεν αναπτύσσεται, δεν υλοποιείται παρακάμπτοντας τους ανθρώπους, αλλά εντός της δραστηριότητάς τους και μέσω αυτής, ως η τελική συνισταμένη της δραστηριότητάς τους, που διεξάγεται υπό ορισμένους όρους. Έτσι, σήμερα η ανθρωπότητα στην πορεία της δραστηριότητάς της, αφ’ ενός μεν αναπτύχθηκε τόσο, που δημιούργησε στην κλίμακα της παγκόσμιας ιστορίας πραγματικές δυνατότητες για τον έλεγχο προς το συμφέρον της των γήινων όρων, εκείνης της κοιτίδας, εντός της οποίας αυτή ανέκυψε, αφ’ ετέρου δε οι δημιουργημένες από την ανθρωπότητα και ξένες προς αυτήν δυνάμεις έχουν καταστεί τόσο ισχυρές, ώστε απειλούν την ίδια την ύπαρξή της.

Η απειλή που είναι καταφανέστερη, συνδέεται με την εμπόλεμη, με τη μη ειρηνική αυτοεξόντωση της ανθρωπότητας. Ταυτοχρόνως, μορφοποιείται και μια λιγότερο καταφανής, αλλά επίσης θανατηφόρος απειλή κατάπνιξης της ανθρωπότητας με ειρηνικό τρόπο, προπαντός και κατά κύριο λόγο μέσω των αρνητικών επιπτώσεων της αλληλεπίδρασής της με τη φύση.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο εγείρεται ενώπιον των ανθρώπων ως ζήτημα ζωής ή θανάτου το ερώτημα: θα σταθούν άραγε ικανοί να υποτάξουν τις δυνάμεις εκείνες που δημιούργησαν οι ίδιοι και έχουν γίνει ξένες και θανατηφόρα εχθρικές προς αυτούς; Γι’ αυτό και ο αγώνας για τη δημιουργία της κομμουνιστικής κοινωνίας έχει καθοριστική σημασία για την απάντηση στο ερώτημα: θα επιβιώσει άραγε η ανθρωπότητα [ή θα αυτοκαταστραφεί];

Β.Α. Βαζιούλιν: Προς τον Έλληνα Αναγνώστη

Φρονούμε λοιπόν ότι χωρίς την «άρση» του μαρξισμού είναι αδύνατο να δοθεί στην σύγχρονη εποχή επαρκώς πειστική και θεμελιωμένη απάντηση στο ερώτημα: «πως είναι εφικτός ο κομμουνισμός;»

  Στις ημέρες μας είναι ευρέως διαδεδομένη η αίσθηση ότι η ανθρωπότητα έχει περιέλθει σ’ ένα αδιέξοδο στο τέλος του οποίου ο θάνατος αναμένει το ανθρώπινο γένος. Η Σοβιετική Ένωση, που επί σειρά δεκαετιών αποτελούσε την απαντοχή των προοδευτικών ανθρώπων σ’ όλο τον κόσμο έχει διαλυθεί. Στη Ρωσία, στις τέως δημοκρατίες της Ε.Σ.Σ.Δ. και στις χώρες  της Ανατολικής Ευρώπης έχει επικρατήσει η αστική αντεπανάσταση.

Είναι άραγε τόσο αδιέξοδη η κατάσταση της ανθρωπότητας; Είναι άραγε τόσο άνευ όρων και τελειωτική η νίκη της κεφαλαιοκρατίας; Υπήρξε άραγε τόσο άγονη η επί δεκαετίες ύπαρξη του σοσιαλισμού στην Ε.Σ.Σ.Δ. και στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης;

Κατά την άποψή μας η απάντηση είναι μια και κατηγορηματική: όχι. Στο παρελθόν κατά τη μετάβαση από τη φεουδαρχία στην κεφαλαιοκρατία η εδραίωση της κεφαλαιοκρατίας κλιμακώθηκε σε κυματοειδή μορφή: οι αστικές επαναστάσεις εναλλάσσονταν από φεουδαρχικές αντεπαναστάσεις μέχρι να επικρατήσει στη χώρα η κυριαρχία των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων. Και κατά τη μετάβαση από το πρωτόγονο κοινοτικό σύστημα στη δουλοκτητική κοινωνία τα δουλοκτητικά κράτη σαρώνονταν επανειλημμένα από κατακτητικές επιδρομές βαρβάρων για να ξαναγεννηθεί εκ νέου η δουλοκτησία σε μία διαδικασία που συνεχιζόταν μέχρι να επικρατήσει το φεουδαρχικό σύστημα.

Στην ιστορία της ανθρωπότητας κατά τη μετάβαση από ένα μεγάλο στάδιο της ανάπτυξης σε ένα άλλο, οι προσωρινές παλινωδίες της ιστορίας δεν συνιστούν τυχαίο, αλλά νομοτελές φαινόμενο. Συνεπώς, το γεγονός της αστικής  αντεπανάστασης αφ’ εαυτού δεν αποδεικνύει ότι ο σοσιαλισμός υπέστη μία ήττα άπαξ και διαπαντός. Επιπλέον, η ιστορία της ανθρωπότητας – όχι λόγω κάποιου προκαθορισμού αλλά ως αποτέλεσμα φυσικό-ιστορικών αιτιών – έχει μια νομοτελή και ελικοειδή πορεία ανάπτυξης. Μόνο βάσει αυτής της πορείας μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα, ότι εάν η ανθρωπότητα δεν επιθυμεί να πεθάνει (να αυτοκαταστραφεί είτε με εμπόλεμη σύρραξη, είτε με ειρηνικό τρόπο, πνίγοντας τον εαυτό της με τα αρνητικά επακόλουθα της αλληλεπίδρασής της με τη φύση), θα φθάσει στον κομμουνισμό. Τρίτος δρόμος δεν υπάρχει!

Είναι όμως ανέφικτη η κατανόηση της σύγχρονης εποχής σε επαρκή βαθμό, εάν εξακολουθήσουμε να παραμένουμε στο επίπεδο του μαρξισμού, που μας κληροδότησαν με τα έργα τους οι Κ. Μαρξ, Φ. Ένγκελς και Β. Ι. Λένιν, διότι έκτοτε επήλθαν στον κόσμο ουσιώδεις αλλαγές.

Ωστόσο, πρέπει να επισημάνουμε, ότι η ανάπτυξη του μαρξισμού είναι εφικτή μόνον ως συνέχιση του μαρξισμού, δηλαδή ως μια ανάπτυξη η οποία προϋποθέτει πραγματική γνώση και κατανόηση των απόψεων των Κ. Μαρξ, Φ. Ένγκελς και Β. Ι. Λένιν.

Είναι τόσο σημαντικές οι αλλαγές που επήλθαν στην ιστορία της ανθρωπότητας, που καθιστούν επιτακτικότατη την ανάγκη διαλεκτικής «άρσης» του μαρξισμού. Η «άρση» με τη διαλεκτική έννοια του όρου δεν είναι απλώς μια άρνηση, είναι μια άρνηση με διατήρηση σε μετασχηματισμένη μορφή αυτού την άρνηση του οποίου συνιστά.

Στο προτεινόμενο βιβλίο εξετάζεται η κοινωνία ως «οργανικό όλο», η διάρθρωσή της και η γενική νομοτελής πορεία της ιστορίας της ανθρωπότητας από την άποψη της διαλεκτικής «άρσης»  του μαρξισμού.

Στην εποχή του Κ. Μαρξ και του Φ. Ένγκελς αλλά και στην εποχή του Β. Ι. Λένιν, εκείνο που εγειρόταν στο προσκήνιο ήταν η ανάγκη διερεύνησης της κεφαλαιοκρατίας από την άποψη της άρνησής της. Εμείς, όμως, διαθέτουμε πλέον την εμπειρία εγχειρημάτων δημιουργίας σοσιαλιστικής κοινωνίας (ως ανώριμης φάσης του κομμουνισμού). Αυτή η εμπειρία διανοίγει την κατ’ αρχήν νέα δυνατότητα διερεύνησης της ιστορίας κατά κύριο λόγο πλέον από την άποψη του εφικτού της εδραίωσης της κομμουνιστικής κοινωνίας. Σε αυτή την περίπτωση αλλάζει ουσιαστικά ο χαρακτήρας της έρευνας. Πρώτον, κεντρικό θέμα γίνεται  η διερεύνηση του κομμουνισμού (συμπεριλαμβανομένης και της κατώτερης φάσης του). Δεύτερον, δεδομένου ότι ο κομμουνισμός είναι η αυθεντικά ανθρώπινη ιστορία σε αντιδιαστολή με την προϊστορία, η εξέταση του κομμουνισμού  (συμπεριλαμβανομένου και του σοσιαλισμού) προϋποθέτει απαραιτήτως τη διερεύνηση ολόκληρης της ιστορίας. Επιπλέον, η ίδια η σοσιαλιστική επανάσταση δεν προβάλλει μόνον ως διαλεκτική άρνηση της κεφαλαιοκρατίας, αλλά και ως διαλεκτική άρνηση του συνόλου της προϊστορίας της ανθρωπότητας. Απ’ εδώ -ειρήσθω εν παρόδω- έπεται και η εξής διαπίστωση: υπό το πρίσμα αυτής της αντίληψης αποκαλύπτεται πως οι μετασχηματισμοί της κοινωνίας κατά τη σοσιαλιστική επανάσταση και την οικοδόμηση του σοσιαλισμού είναι πολύ πιο περίπλοκοι και βαθύτεροι εν συγκρίσει με τα όσα μπορούσαν να γίνουν αντιληπτά υπό το πρίσμα της άρνησης της κεφαλαιοκρατίας. Αλλά και οι προθεσμίες αυτής της μετάβασης αποβαίνουν μεγαλύτερης διάρκειας.

Τρίτον, αλλάζει και η μεθοδολογία εξέτασης της ιστορίας. Ως γνωστόν ο Κ. Μαρξ έκανε δύο μεγάλες ανακαλύψεις. Η πρώτη είναι η υλιστική αντίληψη της ιστορίας. Η προσεκτική μελέτη των απόψεων αυτού του μεγαλοφυούς στοχαστή μας επιτρέπει να επισημάνουμε ότι η αντίληψή του περί της δομής της κοινωνίας και των σταδίων της ανάπτυξής της είναι ιστορικά περιορισμένη. Εάν αναφερθούμε σε αυτό συνοπτικά και σε γενικές γραμμές, μπορούμε να πούμε ότι στην αντίληψη του Κ. Μαρξ, η μεν δομή της κοινωνίας προβάλλει, όπως αποδεικνύεται, σε σημαντικό βαθμό ως γενικευμένη έκφραση της δομής της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας, η δε ιστορία της ανθρωπότητας, εάν εκλάβουμε την ίδια την ουσία της, συνιστά εδώ στον ένα ή στον άλλο βαθμό προεκβολή αυτής της δομής στην προηγούμενη ανάπτυξη της ιστορίας. Φυσικά, πρέπει να επισημάνουμε ότι σε «καθαρή» και συνειδητοποιημένη μορφή ο Κ. Μαρξ δεν έχει τέτοιες απόψεις. Η εν λόγω προσέγγιση υφίστατο σε μη συνειδητοποιημένη μορφή και καθοριζόταν από την εποχή στην οποία ζούσε ο Κ. Μαρξ.

Ωστόσο, όπως μας έπεισε η έρευνα, στην ιστορία της ανθρωπότητας μεταβάλλεται, και μάλιστα κατά νομοτελή τρόπο, η γενική διάρθρωση της ανθρώπινης κοινωνίας, [καθώς και] οι παραγωγικές δυνάμεις ως τέτοιες, οι σχέσεις παραγωγής ως τέτοιες, η διαλεκτική αλληλεπίδρασή τους ως τέτοια κλπ…

Στο παρόν βιβλίο «αίρεται» η υλιστική αντίληψη της ιστορίας. Η υλιστική αντίληψη της ιστορίας έχει ως βαθύτατο θεμέλιο τον καταμερισμό και μάλιστα την αντίθεση φυσικής και πνευματικής εργασίας. Επιπλέον, η εν λόγω αντίληψη της ιστορίας ανακύπτει την εποχή που ωριμάζει η αντίθεση φυσικής και πνευματικής εργασίας και ταυτοχρόνως ανακύπτει η πραγματική δυνατότητα της υπέρβασής της, της άρνησής της. Η εξέταση αυτής της αντίθεσης υπό το πρίσμα της άρνησης, προϋποθέτει αναπόφευκτα ότι η ανάλυση διεξάγεται από την θέση της εποχής, κατά την οποία η αντίθεση φυσικής και πνευματικής εργασίας, άρα και η αντίθεση υλισμού και ιδεαλισμού δεν έχει ξεπεραστεί.

Ωστόσο, από την άποψη της κατάφασης [της εδραίωσης]* της αυθεντικά ανθρώπινης ιστορίας, η υλιστική αντίληψη της ιστορίας προβάλλει ως απαραίτητη μεν για ορισμένες συνθήκες , πλην όμως ιστορικά παροδική.

Φρονούμε λοιπόν ότι χωρίς την «άρση» του μαρξισμού είναι αδύνατο να δοθεί στην σύγχρονη εποχή επαρκώς πειστική και θεμελιωμένη απάντηση στο ερώτημα: «πως είναι εφικτός ο κομμουνισμός;»

[Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου]

Μήπως βιώνουμε το τέλος της ιστορίας; Μήπως η ανθρωπότητα είναι καταδικασμένη να αυτοκαταστραφεί σ’ ένα κόμβο ανυπέρβλητων, ανορθόλογων και ακατάληπτων αδιεξόδων; Μήπως δεν υπάρχει πλέον νόημα και προοπτική για τον άνθρωπο; Και όμως, η ιστορία έχει τους νόμους της, έχει τη λογική της…

Στο παρόν βιβλίο προτείνεται μια πρωτότυπη επιστημονική ανακάλυψη: η εννοιολογική σύλληψη της δομής της κοινωνίας και της ανάπτυξής της. Είναι η μοναδική μετά το «Κεφάλαιο» του Κ. Μαρξ διαλεκτική σύνθεση στο πεδίο της κοινωνικής θεωρίας και της κοινωνικής φιλοσοφίας. Μια σύνθεση που δρομολογεί την διαλεκτική υπέρβαση – άρση του κεκτημένου της κοινωνικής θεωρίας, και ιδιαίτερα του κλασικού μαρξισμού. Προέκυψε μέσω της δημιουργικής χρησιμοποίησης και ανάπτυξης της λογικής του «Κεφαλαίου», που επέτρεψε στον συγγραφέα να αναδείξει συστηματικά την ενδότερη αμοιβαία συνάφεια των νόμων και των κατηγοριών της θεωρίας της κοινωνικής ανάπτυξης.

Η ιστορική διαδικασία αναλύεται εδώ υπό το πρίσμα της διαλεκτικής σχέσης μεταξύ φυσικού και κοινωνικού. Η ώριμη αταξική κοινωνία, η χειραφετημένη από την εκμετάλλευση και ενοποιημένη σε παγκόσμια κλίμακα ανθρωπότητα,  εξετάζεται ως η αυθεντικά ανθρώπινη ιστορία έναντι της προϊστορίας της ανθρωπότητας, στα πλαίσια μιας πρωτότυπης (όχι εμπειρικής – περιγραφικής, ούτε και σχηματικής) θεωρητικής περιοδολόγησης της ιστορίας.

Η ιστορία δεν είναι αποκλειστικό πεδίο δράσης του τυχαίου και της βουλητικής αυθαιρεσίας. Το παρελθόν, το παρόν και οι προοπτικές ανάπτυξης της ανθρωπότητας συγκροτούν μιαν ενιαία νομοτελή διαδικασία. Οι νόμοι που διέπουν την κοινωνική ανάπτυξη δεν είναι στατικοί και αμετάβλητοι. Η νομοτέλεια της ιστορίας ανακύπτει, διαμορφώνεται και ωριμάζει μέσα στο γίγνεσθαι της κοινωνικής ολότητας και εκδηλώνεται ιδιότυπα στις εκάστοτε εποχές, αίροντας βαθμηδόν την απροσδιοριστία της. Οι άνθρωποι μπορούν να επιταχύνουν είτε να επιβραδύνουν αυτή την νομοτελή ανάπτυξη, αλλά δεν μπορούν να την καταργήσουν ή να την αγνοήσουν.

Το εγχείρημα του Β.Α. Βαζιούλιν συλλαμβάνει και αναδεικνύει τη λογική αυτής της νομοτελούς ανάπτυξης. Ως θεωρητική και μεθοδολογική διάγνωση και πρόγνωση, ως αφετηρία μιας νέας στρατηγικής ερευνητικών – και οιονεί πρακτικών- προγραμμάτων, θα αποτελέσει μοναδικό στοιχείο αυτογνωσίας και αυτοσυνειδησίας για τον άνθρωπο που ανησυχεί για τα προβλήματα και τα αδιέξοδα της εποχής μας, για όσους δεν αρκούνται στον ρόλο του απλού θεατή του γίγνεσθαι και των προοπτικών της ανθρωπότητας…

Ολόκληρο το βιβλίο

Δημήτρης Σ. Πατέλης. Αντί προλόγου. Οι δρόμοι της κοινωνικής θεωρίας και μεθοδολογίας. Από τον κλασικό μαρξισμό στη Λογική της Ιστορίας

Προς τον έλληνα αναγνώστη

Εισαγωγή

Μέρος I. Η μεθοδολογία διερεύνησης της ανάπτυξης της κοινωνίας ως «οργανικού όλου»

Μέρος II. Η δομή της κοινωνίας

Κεφάλαιο 1. Η απλούστατη σχέση της κοινωνίας ως διαδικασίας. Η διάρθρωση της απλούστατης σχέσης

Κεφάλαιο 2. Μετάβαση από την απλούστατη σχέση στην ουσία της κοινωνίας

Κεφάλαιο 3. Η ουσία της κοινωνίας

1. Εργασία και παραγωγή ως διαδικασία ανταλλαγής ύλης μεταξύ ανθρώπου και φύσης

2. Σχέσεις παραγωγής (εργασιακές σχέσεις)

Κεφάλαιο 4. Φαινόμενο και πραγματικότητα της ανθρώπινης κοινωνίας. Η κοινωνική συνείδηση και οι μορφές της. Το εποικοδόμημα.

Οι άνθρωποι ως προσωπικότητες

Μέρος III. Η διαδικασία της ιστορικής ανάπτυξης της κοινωνίας

Κεφάλαιο 1. Η αρχή της διαδικασίας της ιστορικής ανάπτυξης της κοινωνίας και η πρωταρχική εμφάνιση της κοινωνίας

Κεφάλαιο 2. Η διαμόρφωση της ανθρώπινης κοινωνίας

1. Η αρχική περίοδος διαμόρφωσης της ανθρώπινης κοινωνίας. Ο δουλοκτητικός κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός

2. Η δεύτερη περίοδος της διαμόρφωσης της ανθρώπινης κοινωνίας: η περίοδος της ανάπτυξης της μεγάλης ιδιωτικής ιδιοκτησίας

επί αναντίστοιχης εαυτής βάσης. Ο φεουδαρχικός κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός

3. Η ολοκλήρωση της διαμόρφωσης της ανθρώπινης κοινωνίας. Ο κεφαλαιοκρατικός κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός

Κεφάλαιο 3. Η ωριμότητα της ανθρώπινης κοινωνίας. Ο κομμουνισμός

Επίλογος

Βιβλιογραφία

Βιβλιοκρισία του Β. Γκολομπόκοφ το 1989 στο τριμηνιαίο στο τριμηνιαίο περιοδικό της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ, Κοινωνικές Επιστήμες

ΠΗΓΗ: ilhs

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: